70-дахи наадам

БУДДЫН ШАЖАНТАНАЙ ЗАНШАЛТА САНГХА

«ДАШИ ЧОЙНХОРЛИН» БУДДЫН ШАЖАНАЙ ЕХЭ СУРГУУЛИ

«ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ»

Бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын 70-дахи наадам

2026 оной майн 15

Эбээн тэдхэгшэ:

БУРЯАД УЛАСАЙ БОЛБОСОРОЛОЙ БОЛОН

 ЭРДЭМ УХААНАЙ ЯАМАН

 

НААДАМАЙ ЗОРИЛГОНУУД

– Наадам буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлээхэ, эхэ хэлээ хүндэлхэ, эхэ хэлэнэйнгээ нөөсэ баяжуулха, нютаг хэлээрээ харилсаха таарамжатай оршон байгуулхын тула эмхидхэгдэнэ

– Наадамай гол зорилго – аман хэлэ хүгжөөхэ, нютаг хэлэнэй үгүүлбэриин аялга һайн ойлгохо, хэлэхэ дадалтай болгохо.

– Түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, уралиг үзэхэ хүсэлынь урмашуулан дэмжэхэ, хүүгэдэй урлаха, зохёохо арга боломжо хурсадхаха.

НААДАМАЙ САГАЙ ХУБААРИ

«Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн hургуулинууд хоорондын наадам Ивалгын дасанда 2026 оной майн 15-да үглөөнэй 10 сагта эхилхэ.

УРИЛДААНАЙ ЯНЗАНУУД:

1. Монгол хэлэ шудалая.
2. Тест (дабталга)
3. Эдир репортёрнуудай зохёохы ажал
4. Бэлигүүн толи
5. Ногоон Дара эхын магтаал
6. Арһан урлал
7. Һэеы урлал
8. Модон дархан
9. Уран баримал

НААДАМАЙ ЭРИЛТЭНҮҮД

– Мэдүүлгэ, Согласие дансануудаа майн 13 болотор exexelen@mail.ru гэһэн сахим хаягаар эльгээхэ.

– Тестдэ орохо һурагша өөрын али сургуулиин ноутбук абаад ерэхэ. Сайт дээрэ регистраци хээд ерэхэ шухала. Анхарагты: пароль, логиноо бу мартагты!

– Урилдаан бүхэндэ бүлэгүүдһээ 1-1 хүн орохо. «Ногоон Дара эхын магтаал» бүлэгөөрөө сээжээр уншана.

– Басагад буряад заншалаар үһэеэ гүрөөд ерэхэ.

– Соносохо хүдэлмэринүүд радиодамжуулгын эрилтэдэ хүрэхэ ёһотой. Аудиофайл бэшэхэдээ хоолойгоо сэбэрээр шэнгээгты. Диктофондо үлүү абяа, шууяа, түерөө оруулхагүй (холодильник, телевизор, радио, телефон болюулха). Түлижэ байһан галай хүүеэнһээ холо ошохо шухала.

– Анхарагты, аудиофайлаа нэрлэхээ бу мартагты (һургуули, номинаци, һурагшын нэрэ). Аудиофайлаа диктофон дээрэ бэшэхэдээ, даабари уншахынгаа урда һурагша нэн түрүүн өөрынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг – һургуули, ангияа хэлэхэ.

НААДАМАЙ ШАТАНУУД

Табан хушуу мал гэгдэһэн морин, үхэр, хонин, ямаа, тэмээгээ үе наhаараа үдхэжэ hууhан буряад зоной ажабайдалые адууhа малhаа амяарнь харахын аргагүй юм. Тиимэһээ эхэ хэлэндээ зорюулһан «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн наадамай шатанууд үндэһэн шагай нааданай буудалнуудай нэрээр нэрлэгдэнхэй.

Шагайнууд хонин, ямаан, морин, үхэр, тэмээн гэһэн ондо ондоо үзэгдэлтэй байдаг юм. Хабтайжа бүхыгөөд унаһан шагайе «хонин» («бүхэ»), хонхойгоод унаһыень «ямаан» («хонхо»), бүтүү талаараа өөдөө хараад тогтоһониинь «морин», хээтэй хажуугаараа өөдөө хараһаниинь «үхэр», сомсойгоод тогтошоһониинь «тэмээн» («ёро») болодог юм.

II ШАТА

МЭДҮҮЛГЫН ЖЭШЭЭ

 

5 һарын 13 болотор exexelen@mail.ru хаягаар эльгээхэ.

Аймаг ________________________Һургуули___________________________

Хүтэлбэрилэгшэ багшын (багшанарай) обог нэрэ ______________________

Холбоо бариха утаһан, e – mail: ____________________________________

Бүлэгтэ орохо үхибүүдэй обог, нэрэ, анги:

 

НААДАМАЙ ДҮРИМҮҮД

I ШАТА

ШАГАЙН МОРИН ТАЛА

Холо газарые ойртуулдаг, хариин зониие нэгэдүүлдэг, хазаар дараа хатартай морин эрдэниин нэрэтэй түрүүшын урилдаан.

БЭЛИГҮҮН ТОЛИ (10 оноо)

Хоер ёслолой абаха орхихо тухай хэлсэн бэлигүүн толи гэсэн үйлэ. Э-Х. Галшиевай «Бэлигүүн толи» һүүлшын хэблэл. http://ehehelen. ru/wp – content/uploads/2019/01/Beliguun – toli – poslednaya – versiya. pdf

“Хоер ёсын абаха орхихо тухай хэлсэнэй бэлигүүн толиноос үйлэ хойноос удаан үзэжэ эдлэхын үедэ машид үйлдэсэнэй табадчи”. Даабари: 174-230 нюурта үгтэһэн 409-536 сургаалнуудһаа гурбыень шэлэн абажа, мем (уряа, зарлал зураг) болгогты, тэрэ ажалаа хамгаалагты. Танай зорилго хадаа сургаал соохи үйлэ ушарай һубарил зураглан харуулха бэшэ, һургаалай юрэнхы удха өөһэдөө ойлгожо мем зураха, тэрэнээ хөөрэжэ шадаха

P.S. «Плакат» гэжэ үгэ оршуулхада уряа, зарлал болохоор зурагууд гээд толи соо үгтэдэг. Һүүлэй үедэ интернет соо плакадай зорилгодо дүтэрхы «мем» гээд нэрлэгдэһэн урлалай зүйл хэрэглэгдэдэг болонхой. «Мем» гэжэ урлалай янза тухай бэшэхэдээ, зураг, фотозураг, видео, үгэ, мэдүүлэл, элдэб тэмдэг, үнгэ, смайлик хэрэглэн, ямар нэгэ ойлгосо олондо мэдүүлхэ, ойлгуулха, тарааха арга гэнэ. Сургаалай удха зүбөөр гаргаха гэжэ оролдогты, нютагайнгаа ламанартай зүбшэн хөөрэлдэгты.

ШАГАЙН ХОНИН ТАЛА

Ууса дүүрэн хэшэгтэй, урдаа хараха хушуута мал, хонгор дайдымнай шэмэг – хун сагаан хонин эрдэниин нэрэтэй хоёрдохи тэмсээн.

«БАЯН ХЭЛЭТЭЙ АРАД – ЕРЭЭДҮЙТЭЙ»

а) “Монгол хэлэ хэр мэдэнэбибди?”

Хүндэтэ үхибүүд! Һуралсалай жэлэй түгэсхэлэй 70-дахи  наадамда  нэн түрүүн 65-69 наадамуудта бэлдэһэн толинуудай  үгэнүүдые хэр мэдэнэбтэ гэжэ шалгахабди. Толинууд соохи үгэнүүдые дабтаад, зэргэдэ зогсоод, наада хүтэлэгшын ород-буряадаар хэлэhэн үгэ монгол хэлэндэ оршуулхат. Дүрбэн үгэ буруугаар оршуулһан  үхибүүд  урилдаанһаа гараха. Удаань эгээл олон үгэнүүдые оршуулһан наадагшадай дунда илагшадые элирүүлхэ урилдаан үнгэргэгдэхэ.

Сээжэлдэһэн шүлэгүүдээ дабтаад ерэхэ. Нэгэ шүлэг сээжээр хэлэхэ даабари үгтэнэ.

Урда наадамуудта үгтэһэн текстнүүдэй үгэ болон мэдүүлэлнүүдые ойлгохо, хэлэхэ аргатай байха. (Ссылкэ монгол хэл 70) «Монгол-орос толи», «Орос-монгол толь», «Буряад-ород толи», нютаг үгэнүүдэй толи хэрэгтэй болохо. https://buryadxelen.com/

б) Бүлэгэй нэгэ гэшүүн сайт дээрэ регистраци хэхэ, удаань маанадай дурадхаһан тест энэ урилдаанда ороод, дүүргэхэ аргатай. Сайт https://xesheel.exexelen.ru/ Как проверять вопросы: дээрэ үгтэһэн тестнүүдээр бэеэ һорихо, мэдэсээ бэхижүүлхэ аргатай. Регистрация и запись на курс: https://disk. yandex. ru/i/qnlziaYiWptcmg

Тестовэ даабари дүүргэлгын даабарида бүлэгһөө 1 хүн орохо ёһотой. Монгол хэлэнэй  үйлэ үгэнүүд, хүнэй зан абариин һайн, муу таланууд, гадаада түхэл, тэмдэгэй нэрэнүүд, арадтаа хүндэтэй солотон гэһэн сэдэбүүдтэй тест байха. Сайт  https://xesheel.exexelen.ru/.

Урилдаанда бэлдэхэдээ, монгол хэлэнэй  үйлэ үгэнүүд, хүнэй зан абариин һайн, муу таланууд, гадаада түхэл, тэмдэгэй нэрэнүүд 65-69-дэхи наадамуудта үгтэһэн тестнүүдэй асуудалнуудые хараха, мүн арадтаа хүндэтэй солотон гэһэн сэдэбээр харюунуудые сахим юртэмсэдэ хараха. (ссылка на тест). «Ород-монгол толь» соо үгтэһэн үгэнүүдые наринаар харагты, хадуугты.

Ажалайнгаа хэрэгсэл – ноутбугаа абаад ерэгты.

в) Эдир репортёрнууд. 0 – 10 оноо

Хүндэтэ үхибүүд! Һуралсалай жэлэй дүнгүүд ба ерээдүй зунай амаралтанууд тухай интервью бэлдэхэ.

Тэрээн соо үнгэрһэн һуралсалай жэлэй дүнгүүдые согсолхо, ерэхэ зунай амаралтын түсэбүүдые соносохо, залуу сурбалжалагшын асуудалнуудта харюусаха. Энэ урилдаанда 2 хүн (сэдхүүлшэ ба интервью үгэгшэ) оролсохо ёһотой. (5-6 мин.). Интервью бэшэлгэдэ һануулга үгтэнэ. Энэ ссылкэ Интервью (һануулга).

– Бэшэһэн ажалаа МP3 аудио файл (3-5 мин.) болгожо уншаха (аудиофайлай эрилтэнүүд положениин дээрэ)

– Аудио (заабол МР3) exexelen@mail.ru хаягаар майн 14 болотор ябуулха.

 

ШАГАЙН ҮХЭР ТАЛА

Буян хэшэг уряалая

Ногоон Дара Эхын магтаал бултадаа сээжээр уншаха. Үгэнүүдээ тодоор үгүүлэн, бүлэгөөрөө уншаха гэһэн даабариин эрилтэ дүүргэхэ шухала!

www. ehehelen.ru гэһэн сайтын номой һан соо « Ногоон Дара эхын магтаал » татажа абаад, зүбөөр уншажа һурагты. Хоороор уншахынгаа урда һурагшад нэн түрүүн өөһэдынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг – һургуули, ангияа хэлэхэ.

 

ШАГАЙН ЯМААН ТАЛА

Һүбэлгэн гээшэнь аргагүй, хурдан түргэниинь гайхалтай, бэлшээриин һайниие бэдэрдэг, бэрхэшээл гэжэ мэдэдэггүй ямаанай зан абариие һайшаажа орохо урилдаан.

Оёдолшо басагад арһан урлал, һэеы урлал гэһэн хоёр шэглэлээр хүдэлхэ. Хэһэн оёдол тухайгаа 2 мин соо хөөрэхэ. Хөөрэһэнтнай 0 – 2 оноогоор, гол ажалтнай 0 – 8 оноогоор сэгнэгдэхэ. Дүн гаргалгада 0 – 10 ниитэлһэн оноо табигдаха.

а) Арһан оёдол

– Түрүүшынхеэ ерэhэн үхибүүд өөртөө таараха бээлэй оёод ерэхэ.

– Нааданда ябажа байhан басагад оёжо байhан хубсаhаа дүүргээд ерэхэ.

– Нааданда ерэhэн үхибүүд булта сээжэбшын хэб өөртөө тааруулжа  хээд ерэхэ.

«Арһан оёдол», «Һэеы урлал» урилдаанда орогшод оёдол хэхэдэ хэрэглэгдэхэ үгэнүүдээ дабтаад, хөөрөөндөө зүбөөр хэрэглэжэ шадаха болоод ерэгты. Нэмэлтэ асуудалай гарабал, эндэ үгтэһэн үгэнүүдэй удха мэдэхэ байха  байха зэргэтэйт.

Эсхэхэ – кроить

Хэмжүүр – мерка

Оёхо – шить

Оёдол – шитьё

Оёдолшон – швея

Хүбөөлхэ – оторачивать, окаймлять

Хүшэхэ – стегать, простегивать

Зүйхэ – сшивать

Гадарлаха – покрывать материей

Хушаха – покрывать материей

Шэрэхэ – стегать простегивать

Хуниха – делать сборки

Хэб – выкройка

Хирхаг, хүбөө – кайма

Залаа – кисточки из красных ниток, украшение островерхих шапок

– Хониной элдэһэн арһаар, али хэрэгһээ гараһан арһан дэгэлээр (дубленко, хүнжэл, хүүртиг…) оёнобди. Оёдолдо хэрэгтэй юумээ абаад ерэхэ: канцелярска хутага, хурса хайша, шугам, хурабша, карандаш гү, али ручка, арһа оёдог тусхай зүү. Анхарагты: тэбэнэ бэшэ, №10 ниидхэ.

– 2 минутын туршада яагаад оёхо (оёһон) тухайгаа хөөрөө, зугаа хэхэт. Арһан хубсаһан бэедэ һайн нүлөөтэй эдлэл юм. Юунэй арһа, оёдолой ямар зүү хэрэглэнэбта, яагаад хэб бэлдээбта, юу оёжо дүүргээбта г.м. тухай хэһэн хөөрөөндэ – 2 оноо, даабари-ажалтнай 8 оноо хүрэтэр сэгнэгдэхэ.

б) Һэеы урлал.

Шэрдэг шэрэхэ оёдол монгол туургатанай  үни холын түүхэтэй урлал болоно. Яажа шэрдэг зүбөөр шэрэхэб, юун хэрэгтэй болохоб гэхэшэлһэн асуудал зүбшэлнүүдые “Һэеы урлал” урилдаа ябуулха Ася Лыгденова багшын тайлбари бэшэг соо харагты Инструкция Шэрмэл шэрдэг

– Оёдолшондо хэрэгтэй хэрэгсэлнүүдые – һэеы шэрэхэ томо нүхэтэй зүү, хурабша, ута булавкануудые (портновские булавки в наборе), хайша, томо зажимууд 5 шт., маркер, ручка, шугам асарха.

– Тэмээнэй утаһан, Монголһоо ерэһэн сагаан һэеы наймаанда байха.  Это нужно будет обязательно купить!

Гэрэй даабари: 69 наадамда шэрэһэн һэеыгээ – тэрэл размер, хэбээрнь дахин шэрэжэ хоюулайнь асарагты. Ондоо үнгэтэй утаһа хэрэглэжэ болоно. Гэрэй даабари энэ зурагаар:

70 нааданда олбог шэрэхэ ажал эхилхэ. Тиимэһээ 40х40 хэмжүүрэй һэеы олбог оёжо захалхабди.

– Хун шэнги дун сагаан һэеы хаана хэрэглэжэ болохоб, юрын бүдөөр оёһонһоо һэеыгээр урлахада хэр хүндэб, оёдолой ямар янзануудые хэрэглээбта, һэеы оёдолдо эгээл шухалань юун бэ гэхэ мэтэ асуудал тодолон, өөрынгөө һанамжа бодолоо хэлэхэ. Гэрэйнгээ даабари яажа дүүргэһэн тухайгаа (пошаговое описание работы около 2 мин.) тодорхойгоор хөөрэжэ үгэхэдэ 2 оноо нэмэгдэхэ.

Удаадахи наадамда хэрэглэхэ һэеы худалдан абахат, 1 п.м. һэеы 300 түхэригтэ (50% хямдаралтай).

 

ШАГАЙН ТЭМЭЭН ТАЛА

Арад зоноо тэдхэдэг, элинсэгэйнгээ нютагта заяан гэжэ магтуулһан ажалша, бүхэриг тэмээндэ зорюулагдаһан шата. Эжы абын дүршэл халан абаха басагад, хүбүүдтэ зорюулагдаһан урилдаан.

А) Модон урлал.  Сангийн бойпуур. Үндэрынь: 17 см

Б) Уран баримал.  Эбтэй дүрбэн амитан (4 дружных). Хэмжүүр: үндэрынь 25 см.

Дарханайнгаа ажал тухай 2 минута соо удаа дараалуулан хөөрэжэ үгэгты (пошаговое описание работы).

Танай хэһэн хөөрөөн амяараа сэгнэгдэхэ: гол ажал – 8,0 оноо, хөөрэһэн – 2,0 оноо

 

ШАНГУУД ТУХАЙ

1, 2, 3-дахи һуури эзэлһэн һурагшадай бүлэгүүдтэ ба тэдэниие бэлдэһэн багшанартань диплом болон мүнгэн шан (30 мянга, 20 мянга, 10 мянган түхэриг) мүн тусхай бэлэгүүд барюулагдаха.

 

ХЭРЭГЛЭХЭ НОМ ЗОХЁОЛ

1. С. Д. Бабуев, Ц. Ц. Бальжинимаева «Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи» У – Ү, 2004;
2. https://buryadxelen. com/»Буряад хэлэн» гэһэн сахим һураха бэшэгэй «Минии бэе», «Ёһо заншал», «Буряад арад», «Эхэ нютаг»;
3. Бэлигүүн толиhttp://ehehelen. ru/wp – content/uploads/2019/01/Beliguun – toli – poslednaya – versiya. pdf;
4. «Учение Пандито Хамба Ламы Д. Д. Этигэлова», 2016, 2017, 2018, 2019; 2020; 2021. Ссылкэ: https://docs. google. com/document/d/1ejak22tQ0qVnAr_lr8LIgBuv7LaNDtRtdbjHDGftpQs/edit# heading=h. 3dpy54d6sgj9
5. «Буддаадын шажанай үгын тайлбари толи», «Даши Чойнхорлин» университедэй хэблэл, Ивалга, 2016 он;
6. «Буряад үнэн» сонин болон бусад сонин, сэтгүүл, номууд;
7. Галдан Ленхобоев «Ашатын һайхан заяан» ном татажа абагты: http://soyol. ru/culture/books/4356/
8. Лодон Линховоин «Лодон багшын дэбтэрһээ» ном татажа абагты: http://soyol. ru/culture/books/4357/
9. Сүлжээндэ ороод, фейсбук холбоондо Хамба лама Дамба Аюшеевэй хуудаһа хараха;
10. «Буряад хэлэнэй тобшо тайлбари толи», У – Ү, 2004
11. http://soyol. ru/bur/
12. Л. Шагдаров. К. Черемисов. Буряад – ород толи, У – Ү, 2006