68-дахи наадамай положени
БУДДЫН ШАЖАНТАНАЙ ЗАНШАЛТА САНГХА
«ДАШИ ЧОЙНХОРЛИН» БУДДЫН ШАЖАНАЙ ЕХЭ СУРГУУЛИ
«ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ»
Бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын 68-дахи наадам
2026 оной февралиин 13
Эбээн тэдхэгшэ: «Абсолют» хамжаан
НААДАМАЙ ЗОРИЛГОНУУД
– Наадам буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлээхэ, эхэ хэлээ хүндэлхэ, эхэ хэлэнэйнгээ нөөсэ баяжуулха, нютаг хэлээрээ харилсаха таарамжатай оршон байгуулхын тула эмхидхэгдэнэ
– Наадамай гол зорилго – аман хэлэ хүгжөөхэ, нютаг хэлэнэй үгүүлбэриин аялга һайн ойлгохо, хэлэхэ дадалтай болгохо.
– Түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, уралиг үзэхэ хүсэлынь урмашуулан дэмжэхэ, хүүгэдэй урлаха, зохёохо арга боломжо хурсадхаха.
НААДАМАЙ САГАЙ ХУБААРИ
«Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн hургуулинууд хоорондын наадам Ивалгын дасанда 2026 оной февралиин 13 үглөөнэй 10 сагта эхилхэ.
УРИЛДААНАЙ ЯНЗАНУУД:
- Бэлигүүн толи
- а) Монгол хэлэ шудалая
б) Тест «Буддын шажанай нангин шүтөөнүүд. Һаранууд, гарагууд, саг, тоонууд»
в) «Минии Сагаа һара» зохёохы хүдэлмэри
- Этигэлэй Хамбын зальбарал
- Арһан урлал
- Һэеы урлал
- Модон дархан
- Уран баримал
НААДАМАЙ ЭРИЛТЭНҮҮД
– Мэдүүлгэ, Согласие дансануудаа февралиин 11 болотор exexelen@mail.ru гэһэн сахим хаягаар эльгээхэ.
– Тестдэ орохо һурагша өөрын али сургуулиин ноутбук абаад ерэхэ. Сайт дээрэ регистраци хээд ерэхэ шухала. Анхарагты: пароль, логиноо бу мартагты!
– Шата бүхэндэ бүлэгүүдһээ 1-1 хүн орохо. “Этигэл Хамбын зальбарал” бүлэгөөрөө сээжээр уншана.
– Басагад буряад заншалаар үһэеэ гүрөөд ерэхэ.
– Соносохо хүдэлмэринүүд радиодамжуулгын эрилтэдэ хүрэхэ ёһотой. Аудиофайл бэшэхэдээ хоолойгоо сэбэрээр шэнгээгты. Диктофондо үлүү абяа, шууяа, түерөө оруулхагүй (холодильник, телевизор, радио, телефон болюулха). Түлижэ байһан галай хүүеэнһээ холо ошохо шухала.
– Анхарагты, аудиофайлаа нэрлэхээ бу мартагты (һургуули, номинаци, һурагшын нэрэ). Аудиофайлаа диктофон дээрэ бэшэхэдээ, даабари уншахынгаа урда һурагша нэн түрүүн өөрынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг – һургуули, ангияа хэлэхэ.
НААДАМАЙ ШАТАНУУД
Табан хушуу мал гэгдэһэн морин, үхэр, хонин, ямаа, тэмээгээ үе наhаараа үдхэжэ hууhан буряад зоной ажабайдалые адууhа малhаа амяарнь харахын аргагүй юм. Тиимэһээ эхэ хэлэндээ зорюулһан «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн наадамай шатанууд үндэһэн шагай нааданай буудалнуудай нэрээр нэрлэгдэнхэй.
Шагайнууд хонин, ямаан, морин, үхэр, тэмээн гэһэн ондо ондоо үзэгдэлтэй байдаг юм. Хабтайжа бүхыгөөд унаһан шагайе «хонин» («бүхэ»), хонхойгоод унаһыень «ямаан» («хонхо»), бүтүү талаараа өөдөө хараад тогтоһониинь «морин», хээтэй хажуугаараа өөдөө хараһаниинь «үхэр», сомсойгоод тогтошоһониинь «тэмээн» («ёро») болодог юм.
II ШАТА
МЭДҮҮЛГЫН ЖЭШЭЭ
2 һарын 11 болотор exexelen@mail.ru хаягаар эльгээхэ.
Аймаг ________________________Һургуули___________________________
Хүтэлбэрилэгшэ багшын (багшанарай) обог нэрэ ______________________
Холбоо бариха утаһан, e-mail: ____________________________________
Бүлэгтэ орохо үхибүүдэй обог, нэрэ, анги:
НААДАМАЙ ДҮРИМҮҮД
I ШАТА
Холо газарые ойртуулдаг, хариин зониие нэгэдүүлдэг, хазаар дараа хатартай морин эрдэниин нэрэтэй түрүүшын урилдаан.
БЭЛИГҮҮН ТОЛИ (10 оноо)
Ёс хоёрой абаха орхихо тухай хэлсэн бэлигүүн толиноос хилэнсэ
тэбшэхын үедэ маша үйлдэснэй долоодчинь.
Хоёр ёслолой абаха орхихо тухай хэлсэн бэлигүүн толи гэсэн үйлэ. Э-Х. Галшиевай «Бэлигүүн толи» һүүлшын хэблэл. http://ehehelen. ru/wp – content/uploads/2019/01/Beliguun – toli – poslednaya – versiya. pdf. Хүндэтэ һурагшад, “Бэлигүүн толиин” бүхы хубинуудтай танилсаад, энэ үнэтэ зохёолойнгоо удха хэр зүбөөр тайлбарилха аргатай боложо байһанаа баталан харуулхые оролдогты. Мүнөө урда наадамуудта шэнжэлээгүй сургаалнуудаа абаха шухала.
Даабари: 58-116 нюурта үгтэһэн 138-270 сургаалнуудһаа гурбыень шэлэн абажа, мем (уряа, зарлал зураг) болгогты, тэрэ ажалаа хамгаалагты. Танай зорилго хадаа сургаал соохи үйлэ ушарай һубарил зураглан харуулха бэшэ, һургаалай юрэнхы удха өөһэдөө ойлгожо мем зураха, тэрэнээ хөөрэжэ шадаха.
P.S. «Плакат» гэжэ үгэ оршуулхада уряа, зарлал болохоор зурагууд гээд толи соо үгтэдэг. Һүүлэй үедэ интернет соо плакадай зорилгодо дүтэрхы «мем» гээд нэрлэгдэһэн урлалай зүйл хэрэглэгдэдэг болонхой. «Мем» гэжэ урлалай янза тухай бэшэхэдээ, зураг, фотозураг, видео, үгэ, мэдүүлэл, элдэб тэмдэг, үнгэ, смайлик хэрэглэн, ямар нэгэ ойлгосо олондо мэдүүлхэ, ойлгуулха, тарааха арга гэнэ. Сургаалай удха зүбөөр гаргаха гэжэ оролдогты, нютагайнгаа ламанартай зүбшэн хөөрэлдэгты.
ШАГАЙН ХОНИН ТАЛА
Ууса дүүрэн хэшэгтэй, урдаа хараха хушуута мал, хонгор дайдымнай шэмэг – хун сагаан хонин эрдэниин нэрэтэй хоёрдохи тэмсээн.
«БАЯН ХЭЛЭТЭЙ АРАД – ЕРЭЭДҮЙТЭЙ»
Монгол хэлэ шудалая!
А. 1) Наадан «Юум.нэрэ + үйлэ үгэ»
Нааданда бүлэгһөө 2-2 хүн ороно.
Урда урилдаанда үгтэһэн даабари бэхижүүлнэбди. “Хүнэй бэеын хубинууд” гэһэн сэдэбээр мэдэхэ болоһон үгэнүүдтэ ямар үйлэ үгэ нэмэжэ болохоб гэжэ наадахат. Бүлэгэй 2 гэшүүд бэе бэеэ халан хүдэлхэ. Жэшээ: 1 һурагша: Үс? 2 һурагша: Илэх; 1 һурагша: Хөмсөг? 2 һурагша: Будах г.м.
Удхада тааруу үйлэ үгэнүүдые «Монгол-орос толи», «Орос-монгол толь» соо харагты, хадуугты. Хэр олон үгэнүүдые зүб нэрлэһээртнай оноо табигдаха жэшээтэй. 67-дохи наадамай положени соо монгол хэлээр Б даабарида “Монгол хэлэнэй үйлэ үгэнүүд” гэһэн хуряангы толи үгтэнхэй. Эндэһээ таарахаар үйлэ үгэнүүдые абажа болоно.
ХҮНЭЙ БЭЕЫН ХУБИНУУД. ТОЛИХОН
Үhэн + үйлэ үгэ үс
нидхэ + үйлэ үгэ хөмсөг
зубхи + үйлэ үгэ зовхи
hорьмоhон + үйлэ үгэ, гээд саашаа сормуус
нюдэн нүд
шанаа шанаа
хасар хацар
ханшаар хамарын яс
хамар хамар
жабажа жавж
аман ам
мүрэ мөр
зулай зулай
духа дух
сабиргай чамирхай
hаншиг санчиг
шэхэн чих
сарьбаа чихны омог
урал уруул
шүдэн шүд
үргэн эрүү
хоолой хоолой
хоолзуур багалзуур
ээм эгэм
хойто духа дагз
шэхэн чих
хулхай чихний арын хонхорхой
гэзэгэ гэзэг
хүзүүн хүзүү
шэлэ шил
дала дал
сээжэ цээж
балсан гарын булчин
тохоног тохой
сарбуу бугуй шуу
нюдарга нударга
сами цавь
гуя гуя
үбсүүн өвчүү
хүхэн хөх
хүхэнэй тобшо хөхны толгой
hуга суг
гэдэhэн гэдэс
ташаа ташаа
хүйhэн хүйс
бэлхүүhэн бэлхүүс
сарбуу шуу бугуй
альган алга
эрхы хурган эрхий хуруу
долёобор хурган долоовор хуруу
шэгшы хурган чигчий хуруу
нэрэгүй хурган ядам хуруу
дунда хурган дунд хуруу
хюмhан хумс
нюрган нуруу
нугарhан нугас
матархай нурууны сүүл хэсэгт байдаг товгор яс
ууса ууц
hүүжэ сүүж
ала эр эм бэлэг эрхтэн
тойн тойг
булшан булчин
үльмы өлмий
үбдэг өвдөг
шэлбэ шилбэ
табгай тавхай
хурган хуруу
ула ул
тахим тахим
булшан булчин
шагай шагай
hүеы өсгий
охор hүүл ахар сүүл
hүеын шурбэхэн өсгий шил
А. 2) Анхарагты! Нэмэри даабари. Дабталга.
Буряад, монгол үгэнүүдэй удха элирүүлхэдэ «Монгол-орос толи», «Орос-монгол толь», «Буряад-ород толи», нютаг үгэнүүдэй толи хэрэгтэй болохо.
Найгалмаагай бэшэһэн «Цагаан сар» шүлэг сээжэлдэхэ, автор тухай мэдэхэ. Шүлэг тухай өөрын һанамжа хэлэхэ.
Адъяагийн Найгалмаа 1979 онд Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотод төрсөн. Сэтгүүлч мэргэжилтэй. Монголын зохиолчидын эвлэлийн гишүүн. 2008 оноос эхлэн бага насны уншигчдад зориулан уран бүтээлээ туурвиж эхэлжээ. «Минии ном-1 цуврал»(2012), «Минии ном-2 цуврал» (2013), «Минии ном-3 цуврал» (2014), «Дээс тоглодог имж» (2015), «Минии ном-4 цуврал» (2016) тэргүүтэй олон ном хэвлүүлсэн. Мөн «Хүнсний ногоо», «Мэлхий», «Усанд оръё», «Живхтэй дүү минь», «Цагаан сар» гэх зэрэг 20 гаран дуутай.
Цагаан сар
Цагаан сар гэж
Ямар баяр юм бол?
Хүн болгонд үнсүүлдэг
Хацрын баяр юм уу?
Айл болгон бууз хийдэг
Буузны баяр юм уу?
Хүн болгон дээл өмсдөг
Дээлийн баяр юм уу?
Аа мэдлээ мэдлээ,
Амар байна уу? – гэж золгодог,
Ахан дүүсийн баяр юм байна.
Хүйтэн өвлийг өнтэй давсан
Хүн болгоны баяр юм байна.
«ЦАГААН САР» үгүүлэл уран, тодоор уншаха.
Сагаалхын баяр Монгол орондо ямараар һайндэрлэдэг бэ? Манай Буряадта Сагаа һарын баяр яагаад үнгэрдэг бэ? Эдэ асуудалнуудта харюу үгэн, уран шүлэгэй мүрнүүдые оруулалсаһан, энэ һайндэртэ өөрынгөө хандаса харуулһан сээжэ хөөрөө монгол хэлэн дээрэ бэлдэгты.
ЦАГААН САР
Цагаан сарын баяр шинэ оны баяр, мал сүргээ онд оруулан урин хавартай золгосны баяр, их ёсны баяр юм. Цагаан сар тэмдэглэхэд шинийн нэгнийг маш их бэлгэ дэмбэрэлтэй өдөр хэмээдэг. Шинийн нэгний өглөө хүн бүр эрт босч гэрээ цэвэрлээд, өнгөтэй өөдтэй хувцсаа өмсч өвөө эмээ, аав, ээж, өндөр настан бие биетэйгээ золгодог. Золгохдоо дүү хүн ах хүний гар доогуур гараа зөрүүлж золгоно Үеийн хүн бол нэг гараа дээгүүр нөгөө гараа доогуур зөрүүлж золгоно. Цагаан сарын үеэр ёс зөрчих, өндөр настнаа үл хүндлэх. Цагаан сарын үеэр хүмүүс үр хүүхдээ дагуулан, өөрсдийн садан төрөл, өтгөс настан дээрээ очиж тэдэнтэй золгон амар мэндийг нь эрж, сайхан үгс хэлэлцэж, үр хүүхдээ ах дүү төрөл садан, ардынхаа ёс заншилтай танилцуулдаг.
б) Бүлэгэй нэгэ гэшүүн сайт дээрэ регистраци хэхэ, удаань маанадай дурадхаһан тест энэ урилдаанда ороод, дүүргэхэ аргатай. Сайт https://xesheel.exexelen.ru/ Как проверять вопросы: дээрэ үгтэһэн тестнүүдээр бэеэ һорихо, мэдэсээ бэхижүүлхэ аргатай. Регистрация и запись на курс: https://disk. yandex. ru/i/qnlziaYi
Танай анхаралда «Буддын шажанай нангин шүтөөнүүд. Һаранууд, гарагууд, саг, тоонууд» гэһэн cэдэбүүдээр үгэнүүдые дурадханабди. Эдэ үгэнүүдээр тест үгтэхэ. «Монгол-орос толи», «Орос-монгол толь» соо үгтэһэн үгэнүүдые наринаар харагты, хадуугты.
- Даваа
- Мягмар
- Лхагва
- Пүрэв
- Баасан
- Бямба
- Ням
- Өдөр
- Өглөө
- Өнөөдөр
- Маргааш
- Өчигдөр
- Долоо хоног
- Амралтын өдөр
- Цаг
- Жил
- Өвөл
- Хавар
- Зун
- Намар
- Арав жил
- Зуун жил
- Түм
- Бүм
- Сая
- Живаа
- Дүнчүүр
- Тэрбүм
- Дан
- Тэг
- Хоёр
- Гурав
- Дөрөв
- Тав
- Зургаа
- Долоо
- Найм
- Ес
- Арав
- Хорь
- Гуч
- 43. Дөч
- Тавь
- Жар
- Дал
- Ная
- Ер
- Зуу
- Хулгана цаг
- Үхэр цаг
- Бар цаг
- Туулай цаг
- Луу цаг
- Могой цаг
- Морь цаг
- Хонь цаг
- Бич (сармагчин )цаг
- Тахиа цаг
- Нохой цаг
- Гахай цаг
- Бурхан Багш гурван сургаал ном айлдахдаа: Анханы номын хүрд эргүүлсэн Дөрвөн үнэний тухай сургаалаа хаана номолсон бэ?
Бурхан багша 3 сургаал айладхадаа: Номын хүрдэ эрьюулһэнэй Дүрбэн үнэн тухай түрүүшынгээ номнол-сургаал хаана табяаб?
- Бурхан Багш гурван сургаалынхаа хоёр дох болох Хоосон чанарын тухай хаана номолсон бэ?
Будда Багшын 3 сургаалай хоёрдохииень табихадаа, Хогоосон шанар тухай хаана айладхааб?
64. Бурхан Багш гурав дахь сургаалаа хаана номолсон бэ?
Будда Багша 3-дахи сургаалаа хаана табяаб?
65. Хиагтын “Балдан Бэрэйвэн” дацан хэдэн ондуудад Орос улсын Буддын шашны төв байсан бэ?
Хяагтын “Балдан Брэйбун” дасан хэды онуудаар Буддын шажантанай түб байгааб?
66. Сэлэнгын Тамчийн дацан хэдэн онуудад Орос улсын Буддын шашны хоёр дох төв байсан бэ?
Сэлэнгын Тамчиин дасан Буддын шажанай 2-дохи түб байһан. Хэды онуудаар?
- Орос улсын Буддын шашны гурав дахь төв Ивлогын дацан хэдэн оноос одоог хүртэл оршин тогнож байна вэ?
Ород Уласай Буддын шажанай 3-дахи түб гээд Ивалгын дасан түүхэдэ ороно. Хэды онһоо түб болооб?
- Рэгсүмгомбын гурван бурхан гэдэг нь: Гэгээрлийн гурван үндэсэн чанарыг бэлэгддэг гурван бодь садва юм Манзушри, Арьяабал … гурав дахь нь ямар бурхан бэ?
Изагуурай 3 этигэл (Ригсуун Гомбын) 3 бурхад – Манзшури, Арьяа Баала, …3-дахи бурха нэрлэгты…
69. Буриад улсад байх Буддын шашны гайхамшигт 5-н шүтээнүүдийг нэмэх: Зандан жуу бурхан (Эгэтын дацан) Дорны анагаах ухааны нэн ховор судар (Түүхийн музейд), Итгэл Хамбын мөнх бие (Ивлагын дацанд), Бурхан Багшийн чандартай алтан суварга (Анаагай дацан) ….
Буддын шажанай гайхамшагта 5 шүтээнүүдые хүсэлдүүлэн нэмэгты: Зандан Жуу бурхан (Эгэтын дасан), Зүүн Зүгэй анагааха ухаанай атлас (Түүхын музей), Этигэлэй Хамбын Эрдэнитэ Мүнхэ Бэе (Ивалгын дасан), Будда Шакьямуниин шарилтай алтан субарга (Анаа дасан)…
70. Буддын шашны ёсоор ертөнцийн амьтан үйлдсэн нүгэл буянаасаа шалтгаалан 6-н тивд төрдөг (Эх болсон 6-н зүйл хамаг амьтан). Хэл бие сэтгэлээр буян үйлдвэл сайн заяанд төрөх хувьтай. Сайн заяаны тивүүдийг нэрлэ.
Буддын шажанай ёһоор юртэмсын амитан үйлэдэһэн нүгэл, буянайнгаа ашаар 6 түбида хубааран түрэдэг (Эхэ зургаан зүйл хамаг амитан). Хэлэн, бэе, сэдьхэлээрээ буян хэбэл, һайн заяанда түрэхэ хуби тудадаг. Һайн заяанай түбинүүдые нэрлэгты.
71. Сансар ертөнцийн 3-н сайн заяа (Тэнгэр, Асар, Хүн) 3-н муу заяа (Адгуус, Бирд, Там) тивүүд. Бурханы номонд муу заяанд унагадаг 3-н хор: уур, мунхаг, тачаангуйг амьтдаар зураглан харуулдаг. Тодорхойл.
Сансар юртэмсын 3 һайн (тэнгэринэр, асаринар, хүнүүд), 3 муу заяанай (адагуусан, бирэд, тама) түбинүүд. Бурханай номдо муу заяанда унагаадаг 3 хоро уур, мунхаг, ташаяангые амитадаар зураглан харуулдаг. Тодорхойлогты.
72. Хүний төрөлд төрөөд бага наснаасаа үйлдсэн нүгэл: худал хов үг хэлэх, амьтаныг зовоох, хорт сэтгэл төрүүлэх гэх мэтийг хийсэн хүн нүгэл үйлдсэн гэнэ. Буян бүтээх үйл хийх гэвэл юуг хийх вэ?
Хүнэй түрэлдэ түрөөд, бага наһанһаа нүгэлтэ үйлэ: худал, хоб үгэ хэлэхэ, амитаниие зобоохо, хорото сэдьхэл һанаалха г.м. хэһэн хүн нүгэл үйлэдэнэ гэнэ. Буян олохо арга хэхэ гэбэл, юу хэхэб?
в) «Минии Сагаан һара» гэһэн сэдэбээр зохёолго. Зохёохы хүдэлмэри иимэ жанрнуудаар бэшэхэдэ болохо: эссе, найруулга, үгүүлэл, очерк.
– зохёолтнай нютаг хэлэн дээрэ байха
– 1-2 А-4 хуудаһанһаа үлүү ута байхагүй;
– уншалгатнай тодо, уран, ходорхой, нютаг хэлэн дээрэ байха ёһотой;
– удхаараа һонин, найруулгаараа уран байха;
– түрүүн өөһэдынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг – һургуули, ангияа хэлэхэ.
Уран уншалгаяа аудио файл болгожо уншаха;
– уншалгынгаа ворд вариантын скриншот хэхэ;
– аудио, скриншот хоёроо exexelen@mail.ru февралиин 11 болотор ябуулха.
ШАГАЙН ЯМААН ТАЛА
Һүбэлгэн гээшэнь аргагүй, хурдан түргэниинь гайхалтай, бэлшээриин һайниие бэдэрдэг, бэрхэшээл гэжэ мэдэдэггүй ямаанай зан абариие һайшаажа орохо урилдаан.
Оёдолшо басагад арһан урлал, һэеы урлал гэһэн хоёр шэглэлээр хүдэлхэ. Хэһэн оёдол тухайгаа 2 мин соо хөөрэхэ. Хөөрэһэнтнай 0 – 2 оноогоор, гол ажалтнай 0 – 8 оноогоор сэгнэгдэхэ. Дүн гаргалгада 0 – 10 ниитэлһэн оноо табигдаха.
а) Арһан оёдол
– Түрүүшынхиеэ ерэhэн үхибүүд 6-10 наhатай болотор үмдэхөөр бээлэй арhаар оёод, тэрээнээ бүдөөр гадарлаад асарха.
– Урда нааданда оролсоhон басагад стулlf, машинада хэдэг hуудал (олбог) оёжо дуургээд асарха/
– Нааданда ерэгшэд нюргаа арһаар жэгнүүлхэ (дулаалха) бүhын хэб хээд ерэхэ.
«Арһан оёдол», «Һэеы урлал» урилдаанда орогшод оёдол хэхэдэ хэрэглэгдэхэ үгэнүүдээ дабтаад, хөөрөөндөө зүбөөр хэрэглэжэ шадаха болоод ерэгты. Нэмэлтэ асуудалай гарабал, эндэ үгтэһэн үгэнүүдэй удха мэдэхэ байха зэргэтэйт.
- Эсхэхэ – кроить
- Хэмжүүр – мерка
- Оёхо – шить
- Оёдол – шитьё
- Оёдолшон – швея
- Хүбөөлхэ – оторачивать, окаймлять
- Хүшэхэ – стегать, простегивать
- Зүйхэ – сшивать
- Гадарлаха – покрывать материей
- Хушаха – покрывать материей
- Шэрэхэ – стегать простегивать
- Хуниха – делать сборки
- Хэб – выкройка
- Хирхаг, хүбөө – кайма
- Залаа – кисточки из красных ниток, украшение островерхих шапок
– Хониной элдэһэн арһаар, али хэрэгһээ гараһан арһан дэгэлээр (дубленко, хүнжэл, хүүртиг…) оёнобди. Оёдолдо хэрэгтэй юумээ абаад ерэхэ: канцелярска хутага, хурса хайша, шугам, хурабша, карандаш гү, али ручка, арһа оёдог тусхай зүү. Анхарагты: тэбэнэ бэшэ, №10 ниидхэ.
– 2 минутын туршада яагаад оёхо (оёһон) тухайгаа хөөрөө, зугаа хэхэт. Арһан хубсаһан бэедэ һайн нүлөөтэй эдлэл юм. Юунэй арһа, оёдолой ямар зүү хэрэглэнэбта, яагаад хэб бэлдээбта, юу оёжо дүүргээбта г.м. тухай хэһэн хөөрөөндэ – 2 оноо, даабари-ажалтнай 8 оноо хүрэтэр сэгнэгдэхэ.
б) Һэеы урлал
– Шэрдэг шэрэхэ оёдол монгол туургатанай үни холын түүхэтэй урлал болоно. Яажа шэрдэг зүбөөр шэрэхэб, юун хэрэгтэй болохоб гэхэшэлһэн асуудал зүбшэлнүүдые “Һэеы урлал” урилдаа ябуулха Ася Лыгденова багшын тайлбари бэшэг соо харагты Инструкция Шэрмэл шэрдэг
– Хун шэнги дун сагаан һэеы хаана хэрэглэжэ болохоб, юрын бүдөөр оёһонһоо һэеыгээр урлахада хэр хүндэб, оёдолой ямар янзануудые хэрэглээбта, һэеы оёдолдо эгээл шухалань юун бэ гэхэ мэтэ асуудал тодолон, өөрынгөө һанамжа бодолоо хэлэхэ. Гэрэйнгээ даабари яажа дүүргэһэн тухайгаа (пошаговое описание работы около 2 мин.) тодорхойгоор хөөрэжэ үгэхэдэ 2 оноо нэмэгдэхэ.
Удаадахи наадамда хэрэглэхэ һэеы худалдан абахат, 1 п.м. һэеы 300 түхэригтэ (50% хямдаралтай). Оёдолшондо хэрэгтэй хэрэгсэлнүүдые асарха.
ШАГАЙН ТЭМЭЭН ТАЛА
а) Модон дархан. Туулай. Хэмжүүр: 25см
Арад зоноо тэдхэдэг, элинсэгэйнгээ нютагта заяан гэжэ магтуулһан ажалша, бүхэриг тэмээндэ зорюулагдаһан шата. Абын дүршэл халан абаха хүбүүдтэ зорюулагдаһан урилдаан.
Хүбүүд хэһэн ажалаа дэлгэрэнгыгээр хөөрэхэ, дарханда хэрэглэгдэдэг үгэнүүдые зүбөөр хэлэхэ. Эдэ үгэнүүдые мэдэхэ болоод ерэхэ:
Хэмжүүр – метка, юумэнэй ута богониие, үргэн нариниие хэмжэлгэ.
Нарин дархан – ювелир, гоёолтонүүдые үнгэтэ түмэрөөр дархалалга.
Мүнгэшэ дархан – ювелир по серебру, мүнгөөр гоёолто хэдэг хүн.
Хабшуур – тиски, юумэ хабшан бүхэлдэг зэмсэг.
Шэмхүүргэ – шипчики, жэжэ хубинуудые шэмхэн абадаг хэрэгсэл.
Шүбгэ – шило, түмэр нүхэлдэг табан самсаалтай зэмсэг.
Хуурай – напильник, жэгдэлэн үридэг түмэр хэрэгсэл (үрэбтэр).
Гортиг – циркуль, юумэнэй хоорондохи зай хэмжэдэг, түхэреэлэн зурадаг зэмсэг.
Һиилэхэ – насечка по металлу, урлал дээрэ элдэб хээ гаргалга.
Таблалга – чеканка, түбын гаргаһан угалзатай хэбтэ сохин, элдэб угалза, зураг гаргалга.
Дарханайнгаа ажал тухай 2 минута соо удаа дараалуулан хөөрэжэ үгэгты (пошаговое описание работы).
Танай хэһэн хөөрөөн амяараа сэгнэгдэхэ: гол ажал – 8,0 оноо, хөөрэһэн – 2,0 оноо
б) Уран баримал. Луу. Хэмжүүр – 25 см.
Хүбүүд хэһэн ажалаа дэлгэрэнгыгээр хөөрэхэ, уран барималда хэрэглэгдэдэг үгэнүүдые зүбөөр хэлэхэ. Эдэ үгэнүүдые мэдэхэ болоод ерэхэ:
Хүрэг, уран баримал – скульптура
Дүрсэ урлагша, урлагша – ваятель
Шулуун дүрсэ – каменное изваяние
Шабалга – лепка
Сээжэ бэеын дүрсэ – бюст
Мухарюулха – катать
Дараха, хашажа дараха – прижать
Зохёон урлагша – бүтээгшэ, творец
Хэб хэхэ, жэшээ бэлдэхэ – моделировать.
Урлаха – создать, сваять
рис на телегр.
Урлалайнгаа ажал тухай 2 минута соо удаа дараалуулан хөөрэжэ үгэгты (пошаговое описание работы).
Танай хэһэн хөөрөөн амяараа сэгнэгдэхэ: гол ажал – 8,0 оноо, хөөрэһэн – 2,0 оноо
ШАНГУУД ТУХАЙ
1, 2, 3-дахи һуури эзэлһэн һурагшадай бүлэгүүдтэ ба тэдэниие бэлдэһэн багшанартань диплом болон мүнгэн шан (30 мянга, 20 мянга, 10 мянган түхэриг) мүн тусхай бэлэгүүд барюулагдаха.
ХЭРЭГЛЭХЭ НОМ ЗОХЁОЛ
- С. Д. Бабуев, Ц. Ц. Бальжинимаева «Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи» У – Ү, 2004;
- https://buryadxelen. com/»Буряад хэлэн» гэһэн сахим һураха бэшэгэй «Минии бэе», «Ёһо заншал», «Буряад арад», «Эхэ нютаг»;
- Бэлигүүн толи http://ehehelen. ru/wp – content/uploads/2019/01/Beliguun – toli – poslednaya – versiya. pdf;
- «Учение Пандито Хамба Ламы Д. Д. Этигэлова», 2016, 2017, 2018, 2019; 2020; 2021. Ссылкэ: https://docs. google. com/document/d/1ejak22tQ0qVnAr_lr8LIgBuv7LaNDtRtdbjHDGftpQs/edit# heading=h. 3dpy54d6sgj9
- «Буддаадын шажанай үгын тайлбари толи», «Даши Чойнхорлин» университедэй хэблэл, Ивалга, 2016 он;
- «Буряад үнэн» сонин болон бусад сонин, сэтгүүл, номууд;
- Галдан Ленхобоев «Ашатын һайхан заяан» ном татажа абагты: http://soyol. ru/culture/books/4356/
- Лодон Линховоин «Лодон багшын дэбтэрһээ» ном татажа абагты: http://soyol. ru/culture/books/4357/
- Сүлжээндэ ороод, телеграм холбоондо Хамба лама Дамба Аюшеевэй хуудаһа хараха;
- «Буряад хэлэнэй тобшо тайлбари толи», Улаан-Үдэ, 2004
- http://soyol. ru/bur/
- Л. Шагдаров. К. Черемисов. Буряад – ород толи, У – Ү, 2006
- Хамба Лама Дамба Аюшеев. Заметки Буддиста, У-Ү,2025
- Краткий толковый бурятско-русский словарь Буддийских терминов, У-Ү, 2023