72-дохи наадамай положени
02.10.2026
«Эхэ хэлэн — манай баялиг»
Бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын 72-дохи найр 2026 оной ноябриин 20
Эбээн тэдхэгшэ: Буряад Уласай Арадай Хуралай гэшүүд
НААДАМАЙ ЗОРИЛГОНУУД
— Наадам буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлээхэ, эхэ хэлээ хүндэлхэ, эхэ хэлэнэйнгээ нөөсэ баяжуулха, нютаг хэлээрээ харилсаха таарамжатай оршон байгуулхын тула эмхидхэгдэнэ
— Наадамай гол зорилго — аман хэлэ хүгжөөхэ, нютаг хэлэнэй үгүүлбэриин аялга һайн ойлгохо, хэлэхэ дадалтай болгохо.
— Түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, уралиг үзэхэ хүсэлынь урмашуулан дэмжэхэ, хүүгэдэй урлаха, зохёохо арга боломжо хурсадхаха.
НААДАМАЙ САГАЙ ХУБААРИ
«Эхэ хэлэн — манай баялиг» гэһэн hургуулинууд хоорондын наадам Ивалгын дасанда 2026 оной ноябриин 20-до үглөөнэй 10 сагта эхилхэ.
УРИЛДААНАЙ ЯНЗАНУУД:
НААДАМАЙ ЭРИЛТЭНҮҮД
— Мэдүүлгэ, Согласие дансануудаа ноябриин 18 болотор exexelen@mail.ru гэһэн сахим хаягаар эльгээхэ.
— Тестдэ орохо һурагша өөрын али сургуулиин ноутбук абаад ерэхэ. Сайт дээрэ регистраци хээд ерэхэ шухала. Анхарагты: пароль, логиноо бу мартагты!
— Урилдаан бүхэндэ бүлэгүүдһээ 1−1 хүн орохо. «Ногоон Дара эхын магтаал» бүлэгөөрөө сээжээр уншана.
— Басагад буряад заншалаар үһэеэ гүрөөд ерэхэ.
— Соносохо хүдэлмэринүүд радиодамжуулгын эрилтэдэ хүрэхэ ёһотой. Аудиофайл бэшэхэдээ хоолойгоо сэбэрээр шэнгээгты. Диктофондо үлүү абяа, шууяа, түерөө оруулхагүй (холодильник, телевизор, радио, телефон болюулха). Түлижэ байһан галай хүүеэнһээ холо ошохо шухала.
— Анхарагты, аудиофайлаа нэрлэхээ бу мартагты (һургуули, номинаци, һурагшын нэрэ). Аудиофайлаа диктофон дээрэ бэшэхэдээ, даабари уншахынгаа урда һурагша нэн түрүүн өөрынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг — һургуули, ангияа хэлэхэ.
НААДАМАЙ ШАТАНУУД
Табан хушуу мал гэгдэһэн морин, үхэр, хонин, ямаа, тэмээгээ үе наhаараа үдхэжэ hууhан буряад зоной ажабайдалые адууhа малhаа амяарнь харахын аргагүй юм. Тиимэһээ эхэ хэлэндээ зорюулһан «Эхэ хэлэн — манай баялиг» гэһэн наадамай шатанууд үндэһэн шагай нааданай буудалнуудай нэрээр нэрлэгдэнхэй.
Шагайнууд хонин, ямаан, морин, үхэр, тэмээн гэһэн ондо ондоо үзэгдэлтэй байдаг юм. Хабтайжа бүхыгөөд унаһан шагайе «хонин» («бүхэ»), хонхойгоод унаһыень «ямаан» («хонхо»), бүтүү талаараа өөдөө хараад тогтоһониинь «морин», хээтэй хажуугаараа өөдөө хараһаниинь «үхэр», сомсойгоод тогтошоһониинь «тэмээн» («ёро») болодог юм.
МЭДҮҮЛГЫН ЖЭШЭЭ
11 һарын 18 болотор exexelen@mail.ru хаягаар эльгээхэ.
Аймаг ________________________Һургуули___________________________
Хүтэлбэрилэгшэ багшын (багшанарай) обог нэрэ ______________________
Холбоо бариха утаһан, e — mail: ____________________________________
Бүлэгтэ орохо үхибүүдэй обог, нэрэ, анги:
НААДАМАЙ ДҮРИМҮҮД
I ШАТА
ШАГАЙН МОРИН ТАЛА
Холо газарые ойртуулдаг, хариин зониие нэгэдүүлдэг, хазаар дараа хатартай морин эрдэниин нэрэтэй түрүүшын урилдаан.
БЭЛИГҮҮН ТОЛИ (10 оноо)
Хоер ёслолой абаха орхихо тухай хэлсэн бэлигүүн толи гэсэн үйлэ. Э-Х. Галшиевай «Бэлигүүн толи» һүүлшын хэблэл.
«Хоер ёсын абаха орхихо тухай хэлсэнэй бэлигүүн толиноос үйлэ хойноос удаан үзэжэ эдлэхын үедэ машид үйлдэсэнэй табадчи». Даабари: 281−332 нюурта үгтэһэн 666−786 сургаалнуудһаа гурбыень шэлэн абажа, мем (уряа, зарлал зураг) болгогты, тэрэ ажалаа хамгаалагты. Танай зорилго хадаа сургаал соохи үйлэ ушарай һубарил зураглан харуулха бэшэ, һургаалай юрэнхы удха өөһэдөө ойлгожо мем зураха, тэрэнээ хөөрэжэ шадаха.
P. S. «Плакат» гэжэ үгэ оршуулхада уряа, зарлал болохоор зурагууд гээд толи соо үгтэдэг. Һүүлэй үедэ интернет соо плакадай зорилгодо дүтэрхы «мем» гээд нэрлэгдэһэн урлалай зүйл хэрэглэгдэдэг болонхой. «Мем» гэжэ урлалай янза тухай бэшэхэдээ, зураг, фотозураг, видео, үгэ, мэдүүлэл, элдэб тэмдэг, үнгэ, смайлик хэрэглэн, ямар нэгэ ойлгосо олондо мэдүүлхэ, ойлгуулха, тарааха арга гэнэ. Сургаалай удха зүбөөр гаргаха гэжэ оролдогты, нютагайнгаа ламанартай зүбшэн хөөрэлдэгты.
ШАГАЙН ХОНИН ТАЛА
Ууса дүүрэн хэшэгтэй, урдаа хараха хушуута мал, хонгор дайдымнай шэмэг — хун сагаан хонин эрдэниин нэрэтэй хоёрдохи тэмсээн.
«БАЯН ХЭЛЭТЭЙ АРАД — ЕРЭЭДҮЙТЭЙ»
а) «Монгол хэлэ шудалая».
Монгол хэл суръя
Хүндэтэ үхибүүд! 72-дохи урилдаанда шэнэ үгэнүүдтэй танилсан сээжээр хэлэхэ аргатай болохо, текстын уран уншалга, удхыень хөөрэхэ, шүлэгүүдые сээжээр хэлэхэ даабаринууд үгтэнэ.
Хүүхдүүд ээ 72 дахь уралдаандаа шинэ үг сурч цээжээр хэлэх, уран уншлага,өгүүллэгийн утгын ярих шүлгүүдийг цээжээр унших зэрэг даалгаврууд байна, өгүүлбэр дээр сайн ажиллах.
1. Үгэнүүдтэй танилсан сээжээр хэлэхэ.
Шинэ үгнүүдийг цээжээр хэлэх үүнээс урьд
байшин (г) — байшингийн — здания
зураг — зургийн -рисунка
багш — багшийн — преподавателя
салхивч — салхтчийн -форточки
шинэ — шинийн -нового
шөнө — шөнийн ночи
үдэш — үдшийн- вечера
үзэг— үзгийн- ручки
эцэс — эцсийн —конца
гэрүүд — гэрүүдийн — юрт
танилцах —знакомиться, познакомиться
нэр —имя
овог —фамилия
ах —старший брат
өчигдөр —вчера
өглөө —утро, утром
хил —граница
хот —город
үүнээс урьд —до этого
засмал зам —шоссе, шоссейная дорога
морь (морин) — конь, лошадь
тэмэз (н) —верблюд
сурлага хичээл — учеба
сахилга бат — дисциплина
бусад —другие
давуу сайн —лучше
ажил —работа
амралтын цагаар —в каникулярное время сух топор
бас —также, тоже
мод (он) —дерев
заримдаа —иногда
дархлах —мастерить, столярничать
сонирхолтой —интересный
үнэ —цена
төгрөг —тугрик
ярих —разговаривать, рассказывать
гудамж —улица
за — ну, ладно
дараа —после
уулзах —встретиться, увидеться
эрдэм —знание, образование
эх (эн) — начало
эрт —рано
захидал —письмо
эгч —старшая сестра
худалдаж авах —купить
хямд — дешево; дешевый
2 Текст уран гоеор уншаха, удхыень тобшоор монголоор хөөрэжэ шадаха.
Өгүүлэгийг уран гоё уншиж утгын монголоор товчхон ярих
Ээжийн дэвтэр
Тооны хичээл дээр багш гэрийн даалгаврын дэвтэр хурааж байв. Гэтэл Тулга дэвтрээ өгсөнгүй. Багш учрыг нь асуутал «Миний дэвтэр алга» гэв. Үүнийг сонссон Бурмаа «Чи даалгавраа хийж байгаад ширээн дээрээ орхичихсон юм уу?» гэж асуув.
Тулга «Үгүй, би орхиогүй дээ» гээд дэвтрээ цүнхэндээ дахин дахин хайлаа. Тэгээд сая нэг юм дэвтрээ олж «Өө, ээж ийшээ хийчижэх» гээд инээв. Тэгтэл Бурмаа «Наад дэвтэр чинь чиний ээжийнх юм уу? Чи өөрөө хичээлээ ялгах хэрэгтэй шүү дээ» гэлээ.
3. Эндэ үгтэһэн монгол хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн шүлэгүүдые сээжэлдэгты. Энэ урилдаан биледэй гуримаар үнгэрхэ. Шүлэгэй үгэнүүдээр толи тааруулан бэлдэгты, монгол үгэнүүдэй бэшэлгэ, удха хадуугты. Энэ даабариһаа хэды монгол үгэнүүдые мэдэхэ болоһыетнай шүүгшэд шалгаха. Монгол үгэнүүдэй үгүүлбэри дээрэ хүдэлэгты. Шүлэг бэшэһэн ирагуу найрагша, шүлэгэйнь удха тухай монголоор хөөрэгты./
Энэ Монгол хэлэн дээр бичигдсэн шүлэгүүдийг цээжил шүлгийг билет сугалах зарчимаар суглана шүлгийн үгээр толь бичих, Монгол үгнүүдийг бичих, утгыг тайлбарлах энэ даалгавар хэдэн Монгол үг мэдэж байгааг шүүгчид шалгах Монгол үг өгүүлбэр дээр сайн ажилах шүлэг бичсэн яруу найрагч болон шүлгийн тухай монголоор ярих.
Цэндийн Дамдинсүрэн 1908 онд хуучин Цэцэн ханы буюу одоогийн Дорнод аймгийн Матад суманд төрсөн. Соён гэгээрүүлэгч, яруу найрагч, орчуулагч, орчин үеийн Монголын уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг. Монгол Улсын төрийн дуулал бичиж алдаршжээ. Орос — монгол толь хэвлүүлсэн.
«Монгол нутаг» шүлгийн хэсгээс
Цагаан цасан малгайтай,
Ногоон модон хүрэмтэй,
Хөх усан хормойтой,
Баян хангай уул минь.
Маш дэлгэр хангай минь,
Мал сүргээр дүүрэн,
Малчин олон монголчууд
Жаргал цэнгэлээр дүүрэн.
Ариун салхины амьсгалтай,
Алтан нарны тусгалтай,
Амт төгөлдөр бэлчээртэй,
Агуу дэлгэр говь минь.
Мандсан монгол орны,
Мал сүрэг олшроход,
Манай дэлгэр говь минь,
Маш сайхан үзэгдэнэ.
Тарвайн Далантай зохиолч, яруу найраг, сэтгүүлч. 1923 оны 8-р сарын 20-нд Дорнод аймгийн Халх гол суманд төрсөн. Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн. Бүтээлүүд: «Энх тайвны төлөө», «Мөнхийн цэцэг», «Нутаг».
«Монгол морь"шүлгийн хэсгээс
Яруу алдарт эх орноо
Ялалтаас ялалтанд дэвшүүлэн,
Ялгуулсан тугаа мандуулахад
Ямагт бид морьтойгоо явсан.
Монгол хүний чадал
Хэмжээлшгүйн ихийн адил.
Монгол морины чадал
Хязгаарлашгүй их байдаг аа.
«Монгол-орос толи», «Орос-монгол толь», «Буряад-ород толи», нютаг үгэнүүдэй толи хэрэгтэй болохо, buryadxelen.com.
б) ТЕСТ.
Бүлэгэй нэгэ гэшүүн сайт дээрэ регистраци хэхэ, удаань маанадай дурадхаһан тест энэ урилдаанда ороод, дүүргэхэ аргатай. Сайт xesheel.exexelen.ru Как проверять вопросы: дээрэ үгтэһэн тестнүүдээр бэеэ һорихо, мэдэсээ бэхижүүлхэ аргатай. Регистрация и запись на курс: https://disk.yandex.ru/i/qnlziaYiWptcmg
Тестовэ даабари дүүргэлгын даабарида бүлэгһөө 1 хүн орохо ёһотой.
Монгол хэлэнэй үйлэ үгэнүүд, хүнэй зан абариин һайн, муу таланууд, гадаада түхэл, тэмдэгэй нэрэнүүд, арадтаа хүндэтэй солотон гэһэн сэдэбүүдтэй тест байха. Сайт xesheel.exexelen.ru.
Урилдаанда бэлдэхэдээ, Түрэл буряад хизаар, Буряад Уласай, Монгол ороной, Хальмаг Уласай соёл, заншал, түүхэ. Монгол хэлэнэй сэдэбүүд:хүнэй зан абариин һайн, муу таланууд, гадаада түхэл,
(https://ehehelen.ru/tpost/tyrel-buryad-khizaar).«Ород-монгол толь» соо үгтэһэн үгэнүүдые наринаар харагты, хадуугты.
Ажалайнгаа хэрэгсэл — ноутбугаа абаад ерэгты.
в) Эдир репортёрнууд. 0 — 10 оноо
Хүндэтэ үхибүүд! Һургуулидатнай ажалладаг элдэб кружогууд, секцинүүдэй ажаябуулга, хабаадагшадай үрэ дүн, аша туһа тухай мэдээсэлтэй радиорепортаж бэлдэгты, тэдээн тухайгаа зар-реклама зохеожо хэгты.
Энэ урилдаанда 2 хүн (сэдхүүлшэ ба интервью үгэгшэ) оролсохо ёһотой. (3−5 мин.). Интервью бэшэлгэдэ һануулгаүгтэнэ.
— Бэшэһэн ажалаа МP3 аудио файл (3−5 мин.) болгожо уншаха (аудиофайлай эрилтэнүүд положениин дээрэ);
— Аудио (заабол МР3) exexelen@mail.ru хаягаар ноябриин 18 болотор ябуулха.
ШАГАЙН ҮХЭР ТАЛА
Буян хэшэг уряалая
Ногоон Дара эхын магтаал бултадаа сээжээр уншаха. Үгэнүүдээ тодоор үгүүлэн, бүлэгөөрөө уншаха гэһэн даабариин эрилтэ дүүргэхэ шухала!
Ногоон Дара эхын магтаал (https://cloud.mail.ru/public/cxsR/o7mzyPJWQ) татажа абаад, зүбөөр уншажа һурагты. Хоороор уншахынгаа урда һурагшад нэн түрүүн өөһэдынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг — һургуули, ангияа хэлэхэ.
ШАГАЙН ЯМААН ТАЛА
Һүбэлгэн гээшэнь аргагүй, хурдан түргэниинь гайхалтай, бэлшээриин һайниие бэдэрдэг, бэрхэшээл гэжэ мэдэдэггүй ямаанай зан абариие һайшаажа орохо урилдаан.
Оёдолшо басагад арһан урлал, һэеы урлал гэһэн хоёр шэглэлээр хүдэлхэ. Хэһэн оёдол тухайгаа 2 мин соо хөөрэхэ. Хөөрэһэнтнай 0 — 2 оноогоор, гол ажалтнай 0 — 8 оноогоор сэгнэгдэхэ. Дүн гаргалгада 0 — 10 ниитэлһэн оноо табигдаха.
а) Арһан оёдол
— Түрүүшынхиеэ ерэhэн үхибүүд арhаар оймһо оеод, тэрэнээ гадарлаад ерэхэ.
— Нааданда ябажа байһан басагад урда нааданда оёжо байhан нарай үхибүүнэй хушаад унтаха хүнжэлөө гадарлаад ерэхэ.
-Нааданда ерэhэн ухибууд булта өөртөө таараха бэлэйн хэб хээд ерэхэ, тэрээнээ болохоо байhан нааданда оехо.
«Арһан оёдол», «Һэеы урлал» урилдаанда орогшод оёдол хэхэдэ хэрэглэгдэхэ үгэнүүдээ дабтаад, хөөрөөндөө зүбөөр хэрэглэжэ шадаха болоод ерэгты. Нэмэлтэ асуудалай гарабал, эндэ үгтэһэн үгэнүүдэй удха мэдэхэ байха байха зэргэтэйт.
Эсхэхэ — кроить
Хэмжүүр — мерка
Оёхо — шить
Оёдол — шитьё
Оёдолшон — швея
Хүбөөлхэ — оторачивать, окаймлять
Хүшэхэ — стегать, простегивать
Зүйхэ — сшивать
Гадарлаха — покрывать материей
Хушаха — покрывать материей
Шэрэхэ — стегать простегивать
Хуниха — делать сборки
Хэб — выкройка
Хирхаг, хүбөө —кайма
Залаа — кисточки из красных ниток, украшение островерхих шапок
— Хониной элдэһэн арһаар, али хэрэгһээ гараһан арһан дэгэлээр (дубленко, хүнжэл, хүүртиг…) оёнобди. Оёдолдо хэрэгтэй юумээ абаад ерэхэ: канцелярска хутага, хурса хайша, шугам, хурабша, карандаш гү, али ручка, арһа оёдог тусхай зүү. Анхарагты: тэбэнэ бэшэ, № 10 ниидхэ.
— 2 минутын туршада яагаад оёхо (оёһон) тухайгаа хөөрөө, зугаа хэхэт. Арһан хубсаһан бэедэ һайн нүлөөтэй эдлэл юм. Юунэй арһа, оёдолой ямар зүү хэрэглэнэбта, яагаад хэб бэлдээбта, юу оёжо дүүргээбта г. м. тухай хэһэн хөөрөөндэ — 2 оноо, даабари-ажалтнай 8 оноо хүрэтэр сэгнэгдэхэ.
б) Һэеы урлал.
Шэрдэг шэрэхэ оёдол монгол туургатанай үни холын түүхэтэй урлал болоно. Яажа шэрдэг зүбөөр шэрэхэб, юун хэрэгтэй болохоб гэхэшэлһэн асуудал зүбшэлнүүдые «Һэеы урлал» урилдаа ябуулха Ася Лыгденова багшын тайлбари бэшэг соо харагты (https://ehehelen.ru/tpost/shermel-sherdeg).
— һэеы шэрэхэ зүү, утаһатай ерэхэ;
— 42×42 см хэмжүүртэй олбог оёжо асарха. Гэртээ олбогой түрүүшын хубииень (улаан бэшэ) оёхот. Видео харагты. 4 зурлаа улаан бүд асарха: үргэниинь 10 см, утань 50 см байха.
Бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын 72-дохи найр 2026 оной ноябриин 20
Эбээн тэдхэгшэ: Буряад Уласай Арадай Хуралай гэшүүд
НААДАМАЙ ЗОРИЛГОНУУД
— Наадам буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлээхэ, эхэ хэлээ хүндэлхэ, эхэ хэлэнэйнгээ нөөсэ баяжуулха, нютаг хэлээрээ харилсаха таарамжатай оршон байгуулхын тула эмхидхэгдэнэ
— Наадамай гол зорилго — аман хэлэ хүгжөөхэ, нютаг хэлэнэй үгүүлбэриин аялга һайн ойлгохо, хэлэхэ дадалтай болгохо.
— Түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, уралиг үзэхэ хүсэлынь урмашуулан дэмжэхэ, хүүгэдэй урлаха, зохёохо арга боломжо хурсадхаха.
НААДАМАЙ САГАЙ ХУБААРИ
«Эхэ хэлэн — манай баялиг» гэһэн hургуулинууд хоорондын наадам Ивалгын дасанда 2026 оной ноябриин 20-до үглөөнэй 10 сагта эхилхэ.
УРИЛДААНАЙ ЯНЗАНУУД:
- Монгол хэлэ шудалая.
- Тест
- Эдир репортёрнуудай зохёохы ажал
- Бэлигүүн толи
- Ногоон Дара эхын магтаал
- Арһан урлал
- Һэеы урлал
- Модон дархан
- Уран баримал
НААДАМАЙ ЭРИЛТЭНҮҮД
— Мэдүүлгэ, Согласие дансануудаа ноябриин 18 болотор exexelen@mail.ru гэһэн сахим хаягаар эльгээхэ.
— Тестдэ орохо һурагша өөрын али сургуулиин ноутбук абаад ерэхэ. Сайт дээрэ регистраци хээд ерэхэ шухала. Анхарагты: пароль, логиноо бу мартагты!
— Урилдаан бүхэндэ бүлэгүүдһээ 1−1 хүн орохо. «Ногоон Дара эхын магтаал» бүлэгөөрөө сээжээр уншана.
— Басагад буряад заншалаар үһэеэ гүрөөд ерэхэ.
— Соносохо хүдэлмэринүүд радиодамжуулгын эрилтэдэ хүрэхэ ёһотой. Аудиофайл бэшэхэдээ хоолойгоо сэбэрээр шэнгээгты. Диктофондо үлүү абяа, шууяа, түерөө оруулхагүй (холодильник, телевизор, радио, телефон болюулха). Түлижэ байһан галай хүүеэнһээ холо ошохо шухала.
— Анхарагты, аудиофайлаа нэрлэхээ бу мартагты (һургуули, номинаци, һурагшын нэрэ). Аудиофайлаа диктофон дээрэ бэшэхэдээ, даабари уншахынгаа урда һурагша нэн түрүүн өөрынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг — һургуули, ангияа хэлэхэ.
НААДАМАЙ ШАТАНУУД
Табан хушуу мал гэгдэһэн морин, үхэр, хонин, ямаа, тэмээгээ үе наhаараа үдхэжэ hууhан буряад зоной ажабайдалые адууhа малhаа амяарнь харахын аргагүй юм. Тиимэһээ эхэ хэлэндээ зорюулһан «Эхэ хэлэн — манай баялиг» гэһэн наадамай шатанууд үндэһэн шагай нааданай буудалнуудай нэрээр нэрлэгдэнхэй.
Шагайнууд хонин, ямаан, морин, үхэр, тэмээн гэһэн ондо ондоо үзэгдэлтэй байдаг юм. Хабтайжа бүхыгөөд унаһан шагайе «хонин» («бүхэ»), хонхойгоод унаһыень «ямаан» («хонхо»), бүтүү талаараа өөдөө хараад тогтоһониинь «морин», хээтэй хажуугаараа өөдөө хараһаниинь «үхэр», сомсойгоод тогтошоһониинь «тэмээн» («ёро») болодог юм.
МЭДҮҮЛГЫН ЖЭШЭЭ
11 һарын 18 болотор exexelen@mail.ru хаягаар эльгээхэ.
Аймаг ________________________Һургуули___________________________
Хүтэлбэрилэгшэ багшын (багшанарай) обог нэрэ ______________________
Холбоо бариха утаһан, e — mail: ____________________________________
Бүлэгтэ орохо үхибүүдэй обог, нэрэ, анги:
НААДАМАЙ ДҮРИМҮҮД
I ШАТА
ШАГАЙН МОРИН ТАЛА
Холо газарые ойртуулдаг, хариин зониие нэгэдүүлдэг, хазаар дараа хатартай морин эрдэниин нэрэтэй түрүүшын урилдаан.
БЭЛИГҮҮН ТОЛИ (10 оноо)
Хоер ёслолой абаха орхихо тухай хэлсэн бэлигүүн толи гэсэн үйлэ. Э-Х. Галшиевай «Бэлигүүн толи» һүүлшын хэблэл.
«Хоер ёсын абаха орхихо тухай хэлсэнэй бэлигүүн толиноос үйлэ хойноос удаан үзэжэ эдлэхын үедэ машид үйлдэсэнэй табадчи». Даабари: 281−332 нюурта үгтэһэн 666−786 сургаалнуудһаа гурбыень шэлэн абажа, мем (уряа, зарлал зураг) болгогты, тэрэ ажалаа хамгаалагты. Танай зорилго хадаа сургаал соохи үйлэ ушарай һубарил зураглан харуулха бэшэ, һургаалай юрэнхы удха өөһэдөө ойлгожо мем зураха, тэрэнээ хөөрэжэ шадаха.
P. S. «Плакат» гэжэ үгэ оршуулхада уряа, зарлал болохоор зурагууд гээд толи соо үгтэдэг. Һүүлэй үедэ интернет соо плакадай зорилгодо дүтэрхы «мем» гээд нэрлэгдэһэн урлалай зүйл хэрэглэгдэдэг болонхой. «Мем» гэжэ урлалай янза тухай бэшэхэдээ, зураг, фотозураг, видео, үгэ, мэдүүлэл, элдэб тэмдэг, үнгэ, смайлик хэрэглэн, ямар нэгэ ойлгосо олондо мэдүүлхэ, ойлгуулха, тарааха арга гэнэ. Сургаалай удха зүбөөр гаргаха гэжэ оролдогты, нютагайнгаа ламанартай зүбшэн хөөрэлдэгты.
ШАГАЙН ХОНИН ТАЛА
Ууса дүүрэн хэшэгтэй, урдаа хараха хушуута мал, хонгор дайдымнай шэмэг — хун сагаан хонин эрдэниин нэрэтэй хоёрдохи тэмсээн.
«БАЯН ХЭЛЭТЭЙ АРАД — ЕРЭЭДҮЙТЭЙ»
а) «Монгол хэлэ шудалая».
Монгол хэл суръя
Хүндэтэ үхибүүд! 72-дохи урилдаанда шэнэ үгэнүүдтэй танилсан сээжээр хэлэхэ аргатай болохо, текстын уран уншалга, удхыень хөөрэхэ, шүлэгүүдые сээжээр хэлэхэ даабаринууд үгтэнэ.
Хүүхдүүд ээ 72 дахь уралдаандаа шинэ үг сурч цээжээр хэлэх, уран уншлага,өгүүллэгийн утгын ярих шүлгүүдийг цээжээр унших зэрэг даалгаврууд байна, өгүүлбэр дээр сайн ажиллах.
1. Үгэнүүдтэй танилсан сээжээр хэлэхэ.
Шинэ үгнүүдийг цээжээр хэлэх үүнээс урьд
байшин (г) — байшингийн — здания
зураг — зургийн -рисунка
багш — багшийн — преподавателя
салхивч — салхтчийн -форточки
шинэ — шинийн -нового
шөнө — шөнийн ночи
үдэш — үдшийн- вечера
үзэг— үзгийн- ручки
эцэс — эцсийн —конца
гэрүүд — гэрүүдийн — юрт
танилцах —знакомиться, познакомиться
нэр —имя
овог —фамилия
ах —старший брат
өчигдөр —вчера
өглөө —утро, утром
хил —граница
хот —город
үүнээс урьд —до этого
засмал зам —шоссе, шоссейная дорога
морь (морин) — конь, лошадь
тэмэз (н) —верблюд
сурлага хичээл — учеба
сахилга бат — дисциплина
бусад —другие
давуу сайн —лучше
ажил —работа
амралтын цагаар —в каникулярное время сух топор
бас —также, тоже
мод (он) —дерев
заримдаа —иногда
дархлах —мастерить, столярничать
сонирхолтой —интересный
үнэ —цена
төгрөг —тугрик
ярих —разговаривать, рассказывать
гудамж —улица
за — ну, ладно
дараа —после
уулзах —встретиться, увидеться
эрдэм —знание, образование
эх (эн) — начало
эрт —рано
захидал —письмо
эгч —старшая сестра
худалдаж авах —купить
хямд — дешево; дешевый
2 Текст уран гоеор уншаха, удхыень тобшоор монголоор хөөрэжэ шадаха.
Өгүүлэгийг уран гоё уншиж утгын монголоор товчхон ярих
Ээжийн дэвтэр
Тооны хичээл дээр багш гэрийн даалгаврын дэвтэр хурааж байв. Гэтэл Тулга дэвтрээ өгсөнгүй. Багш учрыг нь асуутал «Миний дэвтэр алга» гэв. Үүнийг сонссон Бурмаа «Чи даалгавраа хийж байгаад ширээн дээрээ орхичихсон юм уу?» гэж асуув.
Тулга «Үгүй, би орхиогүй дээ» гээд дэвтрээ цүнхэндээ дахин дахин хайлаа. Тэгээд сая нэг юм дэвтрээ олж «Өө, ээж ийшээ хийчижэх» гээд инээв. Тэгтэл Бурмаа «Наад дэвтэр чинь чиний ээжийнх юм уу? Чи өөрөө хичээлээ ялгах хэрэгтэй шүү дээ» гэлээ.
3. Эндэ үгтэһэн монгол хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн шүлэгүүдые сээжэлдэгты. Энэ урилдаан биледэй гуримаар үнгэрхэ. Шүлэгэй үгэнүүдээр толи тааруулан бэлдэгты, монгол үгэнүүдэй бэшэлгэ, удха хадуугты. Энэ даабариһаа хэды монгол үгэнүүдые мэдэхэ болоһыетнай шүүгшэд шалгаха. Монгол үгэнүүдэй үгүүлбэри дээрэ хүдэлэгты. Шүлэг бэшэһэн ирагуу найрагша, шүлэгэйнь удха тухай монголоор хөөрэгты./
Энэ Монгол хэлэн дээр бичигдсэн шүлэгүүдийг цээжил шүлгийг билет сугалах зарчимаар суглана шүлгийн үгээр толь бичих, Монгол үгнүүдийг бичих, утгыг тайлбарлах энэ даалгавар хэдэн Монгол үг мэдэж байгааг шүүгчид шалгах Монгол үг өгүүлбэр дээр сайн ажилах шүлэг бичсэн яруу найрагч болон шүлгийн тухай монголоор ярих.
Цэндийн Дамдинсүрэн 1908 онд хуучин Цэцэн ханы буюу одоогийн Дорнод аймгийн Матад суманд төрсөн. Соён гэгээрүүлэгч, яруу найрагч, орчуулагч, орчин үеийн Монголын уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг. Монгол Улсын төрийн дуулал бичиж алдаршжээ. Орос — монгол толь хэвлүүлсэн.
«Монгол нутаг» шүлгийн хэсгээс
Цагаан цасан малгайтай,
Ногоон модон хүрэмтэй,
Хөх усан хормойтой,
Баян хангай уул минь.
Маш дэлгэр хангай минь,
Мал сүргээр дүүрэн,
Малчин олон монголчууд
Жаргал цэнгэлээр дүүрэн.
Ариун салхины амьсгалтай,
Алтан нарны тусгалтай,
Амт төгөлдөр бэлчээртэй,
Агуу дэлгэр говь минь.
Мандсан монгол орны,
Мал сүрэг олшроход,
Манай дэлгэр говь минь,
Маш сайхан үзэгдэнэ.
Тарвайн Далантай зохиолч, яруу найраг, сэтгүүлч. 1923 оны 8-р сарын 20-нд Дорнод аймгийн Халх гол суманд төрсөн. Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн. Бүтээлүүд: «Энх тайвны төлөө», «Мөнхийн цэцэг», «Нутаг».
«Монгол морь"шүлгийн хэсгээс
Яруу алдарт эх орноо
Ялалтаас ялалтанд дэвшүүлэн,
Ялгуулсан тугаа мандуулахад
Ямагт бид морьтойгоо явсан.
Монгол хүний чадал
Хэмжээлшгүйн ихийн адил.
Монгол морины чадал
Хязгаарлашгүй их байдаг аа.
«Монгол-орос толи», «Орос-монгол толь», «Буряад-ород толи», нютаг үгэнүүдэй толи хэрэгтэй болохо, buryadxelen.com.
б) ТЕСТ.
Бүлэгэй нэгэ гэшүүн сайт дээрэ регистраци хэхэ, удаань маанадай дурадхаһан тест энэ урилдаанда ороод, дүүргэхэ аргатай. Сайт xesheel.exexelen.ru Как проверять вопросы: дээрэ үгтэһэн тестнүүдээр бэеэ һорихо, мэдэсээ бэхижүүлхэ аргатай. Регистрация и запись на курс: https://disk.yandex.ru/i/qnlziaYiWptcmg
Тестовэ даабари дүүргэлгын даабарида бүлэгһөө 1 хүн орохо ёһотой.
Монгол хэлэнэй үйлэ үгэнүүд, хүнэй зан абариин һайн, муу таланууд, гадаада түхэл, тэмдэгэй нэрэнүүд, арадтаа хүндэтэй солотон гэһэн сэдэбүүдтэй тест байха. Сайт xesheel.exexelen.ru.
Урилдаанда бэлдэхэдээ, Түрэл буряад хизаар, Буряад Уласай, Монгол ороной, Хальмаг Уласай соёл, заншал, түүхэ. Монгол хэлэнэй сэдэбүүд:хүнэй зан абариин һайн, муу таланууд, гадаада түхэл,
(https://ehehelen.ru/tpost/tyrel-buryad-khizaar).«Ород-монгол толь» соо үгтэһэн үгэнүүдые наринаар харагты, хадуугты.
Ажалайнгаа хэрэгсэл — ноутбугаа абаад ерэгты.
в) Эдир репортёрнууд. 0 — 10 оноо
Хүндэтэ үхибүүд! Һургуулидатнай ажалладаг элдэб кружогууд, секцинүүдэй ажаябуулга, хабаадагшадай үрэ дүн, аша туһа тухай мэдээсэлтэй радиорепортаж бэлдэгты, тэдээн тухайгаа зар-реклама зохеожо хэгты.
Энэ урилдаанда 2 хүн (сэдхүүлшэ ба интервью үгэгшэ) оролсохо ёһотой. (3−5 мин.). Интервью бэшэлгэдэ һануулгаүгтэнэ.
— Бэшэһэн ажалаа МP3 аудио файл (3−5 мин.) болгожо уншаха (аудиофайлай эрилтэнүүд положениин дээрэ);
— Аудио (заабол МР3) exexelen@mail.ru хаягаар ноябриин 18 болотор ябуулха.
ШАГАЙН ҮХЭР ТАЛА
Буян хэшэг уряалая
Ногоон Дара эхын магтаал бултадаа сээжээр уншаха. Үгэнүүдээ тодоор үгүүлэн, бүлэгөөрөө уншаха гэһэн даабариин эрилтэ дүүргэхэ шухала!
Ногоон Дара эхын магтаал (https://cloud.mail.ru/public/cxsR/o7mzyPJWQ) татажа абаад, зүбөөр уншажа һурагты. Хоороор уншахынгаа урда һурагшад нэн түрүүн өөһэдынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг — һургуули, ангияа хэлэхэ.
ШАГАЙН ЯМААН ТАЛА
Һүбэлгэн гээшэнь аргагүй, хурдан түргэниинь гайхалтай, бэлшээриин һайниие бэдэрдэг, бэрхэшээл гэжэ мэдэдэггүй ямаанай зан абариие һайшаажа орохо урилдаан.
Оёдолшо басагад арһан урлал, һэеы урлал гэһэн хоёр шэглэлээр хүдэлхэ. Хэһэн оёдол тухайгаа 2 мин соо хөөрэхэ. Хөөрэһэнтнай 0 — 2 оноогоор, гол ажалтнай 0 — 8 оноогоор сэгнэгдэхэ. Дүн гаргалгада 0 — 10 ниитэлһэн оноо табигдаха.
а) Арһан оёдол
— Түрүүшынхиеэ ерэhэн үхибүүд арhаар оймһо оеод, тэрэнээ гадарлаад ерэхэ.
— Нааданда ябажа байһан басагад урда нааданда оёжо байhан нарай үхибүүнэй хушаад унтаха хүнжэлөө гадарлаад ерэхэ.
-Нааданда ерэhэн ухибууд булта өөртөө таараха бэлэйн хэб хээд ерэхэ, тэрээнээ болохоо байhан нааданда оехо.
«Арһан оёдол», «Һэеы урлал» урилдаанда орогшод оёдол хэхэдэ хэрэглэгдэхэ үгэнүүдээ дабтаад, хөөрөөндөө зүбөөр хэрэглэжэ шадаха болоод ерэгты. Нэмэлтэ асуудалай гарабал, эндэ үгтэһэн үгэнүүдэй удха мэдэхэ байха байха зэргэтэйт.
Эсхэхэ — кроить
Хэмжүүр — мерка
Оёхо — шить
Оёдол — шитьё
Оёдолшон — швея
Хүбөөлхэ — оторачивать, окаймлять
Хүшэхэ — стегать, простегивать
Зүйхэ — сшивать
Гадарлаха — покрывать материей
Хушаха — покрывать материей
Шэрэхэ — стегать простегивать
Хуниха — делать сборки
Хэб — выкройка
Хирхаг, хүбөө —кайма
Залаа — кисточки из красных ниток, украшение островерхих шапок
— Хониной элдэһэн арһаар, али хэрэгһээ гараһан арһан дэгэлээр (дубленко, хүнжэл, хүүртиг…) оёнобди. Оёдолдо хэрэгтэй юумээ абаад ерэхэ: канцелярска хутага, хурса хайша, шугам, хурабша, карандаш гү, али ручка, арһа оёдог тусхай зүү. Анхарагты: тэбэнэ бэшэ, № 10 ниидхэ.
— 2 минутын туршада яагаад оёхо (оёһон) тухайгаа хөөрөө, зугаа хэхэт. Арһан хубсаһан бэедэ һайн нүлөөтэй эдлэл юм. Юунэй арһа, оёдолой ямар зүү хэрэглэнэбта, яагаад хэб бэлдээбта, юу оёжо дүүргээбта г. м. тухай хэһэн хөөрөөндэ — 2 оноо, даабари-ажалтнай 8 оноо хүрэтэр сэгнэгдэхэ.
б) Һэеы урлал.
Шэрдэг шэрэхэ оёдол монгол туургатанай үни холын түүхэтэй урлал болоно. Яажа шэрдэг зүбөөр шэрэхэб, юун хэрэгтэй болохоб гэхэшэлһэн асуудал зүбшэлнүүдые «Һэеы урлал» урилдаа ябуулха Ася Лыгденова багшын тайлбари бэшэг соо харагты (https://ehehelen.ru/tpost/shermel-sherdeg).
— һэеы шэрэхэ зүү, утаһатай ерэхэ;
— 42×42 см хэмжүүртэй олбог оёжо асарха. Гэртээ олбогой түрүүшын хубииень (улаан бэшэ) оёхот. Видео харагты. 4 зурлаа улаан бүд асарха: үргэниинь 10 см, утань 50 см байха.
— Хун шэнги дун сагаан һэеы хаана хэрэглэжэ болохоб, юрын бүдөөр оёһонһоо һэеыгээр урлахада хэр хүндэб, оёдолой ямар янзануудые хэрэглээбта, һэеы оёдолдо эгээл шухалань юун бэ гэхэ мэтэ асуудал тодолон, өөрынгөө һанамжа бодолоо хэлэхэ. Гэрэйнгээ даабари яажа дүүргэһэн тухайгаа (пошаговое описание работы около 2 мин.) тодорхойгоор хөөрэжэ үгэхэдэ 2 оноо нэмэгдэхэ.
Удаадахи наадамда хэрэглэхэ һэеы худалдан абахат, 1 п.м. һэеы … түхэригтэ (50% хямдаралтай). Оёдолшондо хэрэгтэй хэрэгсэлнүүдые — хурса хайша, шугам, хурабша, карандаш гү, али ручка, утаһа ниидхэ асарха.
ШАГАЙН ТЭМЭЭН ТАЛА
Арад зоноо тэдхэдэг, элинсэгэйнгээ нютагта заяан гэжэ магтуулһан ажалша, бүхэриг тэмээндэ зорюулагдаһан шата. Эжы абын дүршэл халан абаха басагад, хүбүүдтэ зорюулагдаһан урилдаан.
А) Модон урлал. Светильник. үндэрынь 50 см.
Удаадахи наадамда хэрэглэхэ һэеы худалдан абахат, 1 п.м. һэеы … түхэригтэ (50% хямдаралтай). Оёдолшондо хэрэгтэй хэрэгсэлнүүдые — хурса хайша, шугам, хурабша, карандаш гү, али ручка, утаһа ниидхэ асарха.
ШАГАЙН ТЭМЭЭН ТАЛА
Арад зоноо тэдхэдэг, элинсэгэйнгээ нютагта заяан гэжэ магтуулһан ажалша, бүхэриг тэмээндэ зорюулагдаһан шата. Эжы абын дүршэл халан абаха басагад, хүбүүдтэ зорюулагдаһан урилдаан.
А) Модон урлал. Светильник. үндэрынь 50 см.
Б) Уран баримал. Шэлүүһэн. Хэмжүүр: утань 20 см.
Хүндэтэ уран дархашуул болон уран барималшад!
Модоор, пластилинаар хэһэн бүтээлнүүд тухайгаа яагаад хэһэнээ, хэн туһалааб гэжэ түрэл хэлэн дээрээ зугаалжа, хөөрэжэ үгэгты. (пошаговое описание работы).
Танай хэһэн хөөрөөн амяараа сэгнэгдэхэ: гол ажал — 8,0 оноо, хөөрэһэн — 2,0 оноо
ШАНГУУД ТУХАЙ
1, 2, 3-дахи һуури эзэлһэн һурагшадай бүлэгүүдтэ ба тэдэниие бэлдэһэн багшанартань диплом болон мүнгэн шан (30 мянга, 20 мянга, 10 мянган түхэриг) мүн тусхай бэлэгүүд барюулагдаха.
ХЭРЭГЛЭХЭ НОМ ЗОХЁОЛ
Модоор, пластилинаар хэһэн бүтээлнүүд тухайгаа яагаад хэһэнээ, хэн туһалааб гэжэ түрэл хэлэн дээрээ зугаалжа, хөөрэжэ үгэгты. (пошаговое описание работы).
Танай хэһэн хөөрөөн амяараа сэгнэгдэхэ: гол ажал — 8,0 оноо, хөөрэһэн — 2,0 оноо
ШАНГУУД ТУХАЙ
1, 2, 3-дахи һуури эзэлһэн һурагшадай бүлэгүүдтэ ба тэдэниие бэлдэһэн багшанартань диплом болон мүнгэн шан (30 мянга, 20 мянга, 10 мянган түхэриг) мүн тусхай бэлэгүүд барюулагдаха.
ХЭРЭГЛЭХЭ НОМ ЗОХЁОЛ
- С. Д. Бабуев, Ц. Ц. Бальжинимаева «Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи» У — Ү, 2004;
- Бэлигүүнтоли
- «Учение Пандито Хамба Ламы Д. Д. Этигэлова», 2016, 2017, 2018, 2019; 2020; 2021. Ссылкэ: docs. google. com/document/d/1ejak22tQ0qVnAr_lr8LIgBuv7LaNDtRtdbjHDGftpQs/edit# heading=h. 3dpy54d6sgj9
- "Буддаадын шажанай үгын тайлбари толи", «Даши Чойнхорлин» университедэй хэблэл, Ивалга, 2016 он;
- "Буряад үнэн" сонин болон бусад сонин, сэтгүүл, номууд;
- Галдан Ленхобоев «Ашатын һайхан заяан» ном татажа абагты: soyol.ru/culture/books/4356/
- Лодон Линховоин «Лодон багшын дэбтэрһээ» ном татажа абагты: soyol.ru/culture/books/4357/
- Сүлжээндэ ороод, фейсбук холбоондо Хамба лама Дамба Аюшеевэй хуудаһа хараха;
- "Буряад хэлэнэй тобшо тайлбари толи", У — Ү, 2004
- http://soyol.ru/bur/
- Л. Шагдаров. К. Черемисов. Буряад — ород толи, У — Ү, 2006
Дэлгэрэнгы мэдээсэл
