мэдээсэл

  • 0

«ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ» Бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын XIX наадам

«ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ»

Бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын XIX наадам

 

Буддын шажантанай заншалта Сангхын дурадхалаар эмхидхэгдэнэ

Эбээн тэдхэгшэ: «Информ-Полис» сонин

2017 оной 10 һарын 20-21

Наадамай зорилгонууд

  • Наадам буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлөөхэ, нютаг хэлээрээ харилсаха таарамжатай оршон байгуулхын тула эмхидхэгдэнэ.
  • Хүүгэд, залуушуулые буряад хэлэ үзэхэдэнь урмашуулан дэмжэжэ, түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, уралиг, түүхые саашань арьбадхан болбосоруулха хүсэл түрүүлжэ, түрэл арадай баялиг болохо эжы, абынгаа хэлэ хүндэлэн үргэлжэлүүлхэ хүсэл түрүүлхэ.
  • Эхэ хэлэнэйнгээ нөөсэ баяжуулха зорилготойгоор үнгэрхэ даабаринуудаа үргэдхэхэ, хүүгэдэй зохёохы арга боломжо хурсадхаха.

 Наадамай үнгэрхэ болзор, хаяг:

  • XIX наадамай 1-дэхи шата 2017 оной 10 һарын 20-да «Даши Чойнхорлин» гэһэн Буддын шажанай Ехэ һургуулида үнгэрхэ (Ивалгын дасан). Бүридхэл: 9.00 – 10.00
  • XIX наадамай 2-дохи шата XIII телевизионно наадам 10 һарын 21-дэ Буряадай гүрэнэй телевиденидэ үглөөнэй 11:00 сагһаа үдын 13:00 болотор үнгэрхэ.

Наадамда хабаадагшадта:

  1. Найман (8) хүнһөө бүридэһэн бүлгэм соо эхин, дунда, ахамад ангинуудай һурагшад заатагүй орохо ёһотой. Бүлгэмэй бүридэлдэ 70 хубинь басагад байха зэргэтэй (басагад буряад заншалаар үһэеэ гүрэхэ).
  2. Анхан даабари бүхэндэ бүлэгүүдһээ тусхай бэлэдхэлтэй 1 гэшүүн ородог байгаа. Мүнөө энэ гуримаар «Уран гартан», «Уран дархан», «Уран баримал», «Хамба ламын шан абалгын тэмсээн» гэһэн номинациин гэшүүд хүдэлхэ. Харин бүлэгэй бэшэ гэшүүд хамта (4 хүн) Хэлэ хүгжөөлгын даабарида хабаадаха  (бейджигүүдтэй байха). Тиимэһээ нэгэ үрөө соо 5-6 бүлэгүүд хамта орожо, даабаринуудые дүүргэхэ болоно (нэгэ доро 6 үрөө соо 30 гаран бүлэгүүд 1,5-2 часай туршада хүдэлхэ зэргэтэй…).

Бүлэгөөрөө хабаадаха тэмсээнүүд: Хонин талын «Блиц-урилдаан», «Хоёр хэлэ тэгшэ мэдэе!», «Нэрлэгты: энэ юун бэ? Зурагта толи»; Үхэр талын «Уран бэлигтэй, ульгам хэлэтэй», «Бодомжолоё». Эдэ урилдаануудта үхибүүд бүлэгөөрөө ороод, бүгэдэ нэгэ доро даабари дүүргэхэ. Үдэһөө урда наадамда ерэһэн бүхы бүлэгүүд туршалгаа гаража дүүргэхэ ёһотой.

  1. Үдэһөө хойшо тон үндэр оноо абаһан 5-6 бүлэг түрүү һуури эзэлхын түлөө ехэ танхим тэмсэхэ.

Эрхимүүдые шэлэлгын урилдаанай энэл хэмжээндэ маани, магтаал уншагдаха, тиимэһээ командын бүридэл дүүрэн байха (8 хүн) болоно.

  1. Үдын хойно команданууд (8 хүн) үрөөнүүдээр таража, «Этигэл Хамбын магтаал», «Доншуур маани», «Сагаан Дара эхын магтаал…» уншаха. Иимэ түхэлөөр үнгэрһэн урилдаанаймнай удаа бүхы оноонууд согсологдожо, һууринууд олгогдохо.

Наадамай эрилтэнүүд:

  • Наадамда орогшод сүлөө сэдэбээр хөөрэлдэхэ, һанал бодолоо найруулан зохёохо дадал, дүршэлтэй байха.
  • Нютаг бүхэниие түлөөлжэ ерэгшэд өөрынгөө нютаг хэлэн дээрээ хэлэхэ, хөөрэхэ, хэһэн ажалаа хамгаалха.

Нэмэлтэ мэдээсэл АНХАРАГТЫ

  1. Наадамай гурим һэлгэгдээ: танхимуудаар тарахадаа, бүлэгүүдээрээ хүдэлжэ, даабаринуудые дүүргэхэ. Бүлгэмүүдэй абаһан оноонуудаар һууринууд олгогдохо.
  2. Наадамай эрилтээр эхин, дунда, ахамад ангинуудай һурагшад заатагүй оролсохо гэһэн заршам хубилгаһан бүлгэмүүдэй оноо дарагдаха. ЭНДЭ ГАНСА АХАМАД АНГИНУУДҺАА БҮРИДЭҺЭН БҮЛГЭМҮҮД ТУХАЙ ХЭЛЭГДЭНЭ.
  3. Буряад хэлэ хүгжөөлгын даабарида жюриин гэшүүдэй табиһан оноонууд бүридхэгдөөд, нэгэ сэгнэлтээр табигдаха (Жэшээнь,блиц – 30 оноо, оршуулга – 8 оноо, зурагта толи – 7,5 оноо, уран хөөрөөн – 10 оноо, бодомжолго – 6,5 оноо = 62,0 оноо).

НААДАМАЙ ШАТАНУУД

Табан хушуу мал гэгдэһэн морин, үхэр, хонин, ямаа, тэмээгээ үе наhаараа үдхэжэ hууhан буряад зоной ажабайдалые адууhа малhаа амяарнь харахын аргагүй юм. Тиимэһээ эхэ хэлэндээ зорюулһан «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн наадамай шатанууд үндэһэн шагай нааданай буудалнуудай нэрээр нэрлэгдэнхэй.

 

Шагайнууд хонин, ямаан, морин, үхэр, тэмээн гэһэн ондо ондоо үзэгдэлтэй байдаг юм. Хабтайжа бүхыгөөд унаһан шагайе «хонин» («бүхэ»), хонхойгоод унаһыень «ямаан» («хонхо»), бүтүү талаараа өөдөө хараад тогтоһониинь «морин», хээтэй хажуугаараа өөдөө хараһаниинь «үхэр», сомсойгоод тогтошоһониинь «тэмээн» («ёро») болодог юм.

 

I ШАТА

  1. МОРИН ТАЛА

а) Нютаг хэлэнэй толи

б) ИП һониной урилдаан

 

  1. ХОНИН ТАЛА

а) Блиц-урилдаан

б) Хоёр хэлэ тэгшэ мэдэе!

б) Нэрлэгты: энэ юун бэ? Зурагта толи

 

  1. ҮХЭР ТАЛА: Баян хэлэтэй арад – ерээдүйтэй!

а) Уран бэлигтэй, ульгам хэлэтэй

б) Бодомжолоё

 

  1. ЯМААН ТАЛА: Буян хэшэг уряалая!

а) Этигэл Хамбадаа Зальбарал

б) Доншуур маани

в) Сагаан Дара Эхын магтаал

 

  1. ТЭМЭЭН ТАЛА

а) Уран гартан

б) Уран баримал

в) Модон дархан

 

II ШАТА

БУДДЫН ШАЖАН ТУХАЙ ХАМБЫН ШАН АБАЛГЫН ТЭМСЭЭН

 

Этигэл Хамбын сургаалнууд.

 

МЭДҮҮЛГЫН ЖЭШЭЭ

Аймаг __________________________________Һургуули______________________________

Хүтэлбэрилэгшэ багшын (багшанарай) обог нэрэ ____________________________________

Холбоо бариха утаһан, e-mail:____________________________________________________

Гэрэй хаяг:____________________________________________________________________

Багшын паспортын дугаар болон хэзээ, ямар байгуулга олгоһон тухай мэдээсэл:
______________________________________________________________________________

ИНН, СНИЛС:___________________________________________________________________

 

НААДАМАЙ ДҮРИМҮҮД

I ШАТА

ШАГАЙН МОРИН ТАЛА

Холо газарые ойртуулдаг, хариин зониие нэгэдүүлдэг, хазаар дараа хатартай морин эрдэниин нэрэтэй түрүүшын мүрысөөн.

а) Буряад хэлэнэй нютагай аялгын толи

Толи дээрэ багшанарай хэды жэл соо хүдэлжэ байһан ажалай дүн мүнөө зундаа хараха аргатай болобобди. Нютаг хэлэнэй толинуудай түрүүшын толи – 6500 үгэтэй «Шаргалжан нютагай буряад-ород хэлэнэй толи» Санкт-Петербург хотодо «Просвещени» хэблэлдэ гаража, нютаг зондоо тараагдаа гэжэ дуулгая. Ном гараһанай баяр Арадай Хуралай ехэ танхим соо 8 һарын 24-дэ үнгэрөө. Мүнөө хэблэлдэ Харлан нютагай толи тушаагданхай, Баргажанай Улан нютагай толи бэлдэгдэжэ байна.

Толи хэблэлдэ бэлдэжэ дүүргэһэн бүлэгүүдһээ бэшэ һургуулинууд урда урилдаанда үгтэһэн даабаринуудаа дабтанабди. Толиингоо удха, бүридхэл нарибшалан харагты – словари оформлять по алфавиту точно по образцу без граф, таблиц, литературных сравнений с указанными курсивами, нумерацией страниц, заглавные слова печатать полужирным шрифтом. Хүдэлмэриин хэмжээн: 3000 үгэһөө үлүү байха зэргэтэй. Хэһэн хүдэлмэриеэ ба мэдүүлгэеэ 10 һарын 18 болотор exexelen@gmail.com гэһэн сахим хаягаар эльгээхэ.

Хори буряадуудай шэнжэлһэн хүдэлмэри амяараа хэблэгдэн гараха, тиимэһээ энэ ажалдаа тон наринаар хандагты! Толи бэлдэхэ даабарида хори хэлэтэй бүлэгүүд нютагайнгаа зоной обог, нэрэ, ара нэрэнүүдэй, нютагайнгаа газар уһанай буряад нэрэнүүдэй удха тайлбарилха гэһэн байгаа. Энэ ажалдаа урданай угай бэшэгүүдые хэрэглэжэ, буряад, эвенк, түгэд нэрэнүүдэй удха тайлбарилагты. Урда наадамда эльгээһэн хүдэлмэринүүдтээ материал нэмэжэ эльгээгты.

б) «Информ-Полис» мүнөө жэл 25-жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглэхэнь. Тиимэһээ, хүндэтэ һурагшад, танай һонорто иимэ даабари үгтэнэ. Нютагтатнай олон жэл соо ИП захин уншадаг, һонирходог хүнүүдһээ интервью абажа, гэрэлзурагынь буулгаад, конкурсда энэ хаягаар эльгээхэт 10 һарын 18 болотор: exexelen@gmail.com  Хүдэлмэриинтнай хэмжүүр:  14 шрифт, А4 хуудаһанһаа ехэ бэшэ. Энэ урилдаанай дүнгөөр «ИП» сонин илагшадта тусхай шан олгохо.

ШАГАЙН ХОНИН ТАЛА

Ууса дүүрэн хэшэгтэй, урдаа хараха хушуута мал, хонгор дайдымнай шэмэг – хун сагаан хонин эрдэниин нэрэтэй хоёрдохи тэмсээн.

б) Блиц-урилдаан «Табан хушуун мал; уламжалта ажал, хэрэгсэл»

http://ehehelen.ru/blits-urildaan-xix-naadam/ гэһэн сайт дээрэ үгтэһэн асуудалнуудта харюу бэлдэхэ.

Энэ урилдаанда бүлгэмһөө 1 түлөөлэгшэ 30  асуудалда (сайт дээрэхи асуудалнуудһаа) харюу үгэхэ. Зүб харюунуудай тоогоор оноо табигдаха. Сайт дээрэ үгтэһэн асуудалнуудые харахадаа, урда наадамуудта олонхи асуудалнуудынь үгтэһэн байгаа гэжэ анхараа бэзэт. Табан хушуун мал тухай, мал ажалда хэрэглэдэг зүйлнүүдые зүбөөр хэлэхэ, мэдэхэ дадалыетнай бэхижүүлхэ зорилготойгоор энэ даабари үгтэнэ. Түргөөр, тодоор хэлэхэ гэжэ оролдооройгты, зүб харюунуудайтнай тоогоор оноо табигдаха.

в) Хоёр хэлэ тэгшэ мэдэе. Оршуулга, тобшолол.  http://ehehelen.ru/pritchi/.  Эндэ үгтэһэн домогуудые оршуулаад, оньһон үгөөр удхыень тайлбарилха.

Танай һонорто зургаан  богонихон үгүүлэл үгтэнхэй. Алиниинь танда дайралдахаб гэжэ мэдэгдэнэгүй, тиимэһээ бултынь шүүлбэрилжэ үзэгты. Нэгэ минутын туршада үгүүлэлэй гол удхыень нютаг хэлэн дээрээ оршуулаад, өөһэдын тобшолол хэхэт. Урда наадамуудта сээжэлдэһэн оньһон үгэнүүдээ зүбөөр хэрэглэжэ шадаа һаатнай, һайн байгаа. Ямаршье үйлэ хэрэг шүүлбэрилхэдээ, удхыень сэхэ дамжуулангүй, далда удхыень тайлбарилха, зүб тобшолол тодоор үгэхые оролдохо шухала.

б) Зурагта толи. Нэрлэгты: энэ юун бэ? Минута хахадай (1,5 мин) туршада бүлгэмэй гэшүүд зурагуудые зүбөөр нэрлэхэ гэһэн урилдаан. Сахим һураха номһоо эдэ сэдэбүүдые шэлэн харагты: гэрэй доторхи хэрэгсэл, бараан, амһарта, хубсаһа хунар, гэрэй газаахи байдал, ажалай зэмсэгүүд, үндэһэн наадан, буряад эдеэ хоол, һэеы гэр, үнгэ.

Хойно хойноһоо зурагуудай гарахада, түргэ-түргэн нютаг хэлээрээ нэрлэхэ гэжэ оролдохот. Хэдыень хэлэжэ үрдинэбта, тэды оноо табигдаха. Зурагууд үгэһэн сэдэбүүдээрнай байха.

ШАГАЙН ҮХЭР ТАЛА

«Үнеэтэй айл үлдэхэгүй, булагтай газар гандахагүй» гэһэн үгын ёһоор гандашагүй абьяас бэлигээ харуулха мүрысөөн.

БАЯН ХЭЛЭТЭЙ АРАД – ЕРЭЭДҮЙТЭЙ

а) Уран бэлигтэй, ульгам хэлэтэй.

«Гэнтэ шэдитэй болошоо һаа…». Радиодамжуулгада сүлөө сэдэбээр хошон үгэ, хүхюу зугаа, холшор аяг харуулһан 2 минутын үргэлжэлтэй хөөрөө бэлдээд ерэхэ. Ямар нэгэн уршагта ябадал (приключения) тухай гү, али хүсэл зоригоо шэдиин хүсөөр яажа бэелүүлһэн тухайгаа хүхюу зугаа хоёр минутаһаа үлүү гаргангүй дэлгэхые оролдохо. Хөөрөөнтнай һонин, шог зугаатай, нютаг хэлэнэй аянгатай байха зэргэтэй. MP3 файлай абяаниинь тодо, 2 минутаһаа үлүү бэшэ exexelen@gmail.com  сахим хаягаар 10 һарын 18 болотор эльгээхэт.

б) Бодомжолоё.

Үрөө соо байһан бүлэгүүдтэ нэгэл даабари (ролик) дурадхагдаха. Тэрэниие хараад, хоорондоо зүбшэжэ, өөрынгөө һанамжа хэлэхэдээ, наадамда   суг оролсоһон бүлэгүүдэй гэшүүдтэ  энэ ролигой удхаар асуудалнуудые  үгэхэ, хөөрэлдөөндэ уриха аргатай байхат.  Удхаарнь  тобшолол гаргаад, тэрэнээ нютаг хэлэн дээрээ уран тодоор хэлэхэ. Хэнэй харюу    гүнзэгы бодолтой, өөрсэ маягтай, баян хэлэтэй байнаб гэжэ тэмдэглэгдээд, оноонууд табигдаха. Танай урда хэлэгдэһэн бодол дабтахагүй шухала.

Видеоролигууд: http://ehehelen.ru/videoroliguud-xix-naadam/

ШАГАЙН ЯМААН ТАЛА

Һүбэлгэн гээшэнь аргагүй, хурдан түргэниинь гайхалтай, бэлшээриин һайниие бэдэрдэг, бэрхэшээл гэжэ мэдэдэггүй ямаанай зан абариие һайшаажа, удаадахи мүрысөө дурадханабди.

БУЯН ХЭШЭГ УРЯАЛАЯ!

а) «Этигэл Хамбадаа Зальбарал». Уран гоёор, сээжээр уншалгын урилдаан. Командын гэшүүд жээрэбэй ёһоор тудаһан Зальбаралай бадагуудые уншаха http://ehehelen.ru/etigel-hambyn-zalbaral гэһэн сайтын номой һан соо Этигэлэй хамба ламын бүтээл татажа абаха.

б) «Доншуур маани» сээжээр гүйсэдхэхэ http://ehehelen.ru/donshuur-maani гэһэн хаягаар үгэнь үгтэбэ. Заатагүй нэгэ бадаг бүлэгэй гол дуушан гансаараа гүйсэдхэхэ, удаань бэшэниинь тодон абаад,саашань суг үргэлжэлүүлхэ жэшээтэй.

в) «Сагаан Дара Эхын магтаал» сээжээр гүйсэдхэхэ: http://ehehelen.ru/sagaan-darhin-sedhel-mete-hurdyn-magtaal-xiii-naadam

ШАГАЙН ТЭМЭЭН ТАЛА

Арад зоноо тэдхэдэг, элинсэгэйнгээ нютагта заяан гэжэ магтуулһан ажалша, бүхэриг тэмээндэ зорюулагдаһан шата. Эжы абын дүршэл халан абаха басагад, хүбүүдтэ зорюулагдаһан урилдаан.

а) Уран гартан

Хүндэтэ басагад, гэртээ хониной арһа элдэхэ даабари үгтэнэ. Арһа элдэлгэ тухай Ивалгын дасан тусхай кино буулгажа, наадамай сайт дээрэ табинхай, тэрэниие анхарагты: http://ehehelen.ru/honinoj-arha-eldelge/

АРҺА ЭЛДЭЛГЭ ТУХАЙ

  1. Арһаяа уһанда дэбтээхын урдахана үлүү нооһыень хайшалжа абагты.
  2. Дэбтээхэ раствор: 10 грамм дабһа 1 литр уһанда хэжэ худхагты, 0,5 формалин нэмэжэ болоно. Уһантнай ходо хүйтэн байха ёһотой, дэбтээхэ сагтнай арһанайнгаа бэлэн болоһонһоо дулдыдаха.
  3. Пикель эдеэн: 10-12 грамм уксусна кислота 1 литр уһанда хээд худхаха, 50 грамм дабһа нэмэжэ дахин худхаха. Бэлдэһэн пикель эдеэн соогоо 8-10 час соо арһаяа байлгаха. Дараань арһаяа халимнажа, дахяад энэл эдеэн соогоо 6-8 саг дэбтээн байлгаха.
  4. Арһаяа нооһоорнь газаашань харуулаад, 1 һүни дэлгээн  хонуулха.
  5. Дубитель эдеэн: 4 грамм хромбит, 50 грамм дабһа хоёрые 1 литр уһанда хэжэ худхаха. Энэ бэлдэһэн раствортнай 20-25 градус байха ёһотой. Арһаяа энэ эдеэн соо дэбтээжэ, 10-12 сагай туршада дублени хэхэт. Эхин дээрээ һайса гэдэг худхаха шухала, дараань 1-2 саг болоод заабол худхажа байгты.
  6. Арһаяа гаргажа, 8-10 сагай туршада дулаан газарта дэлгээгты (наран доро бэшэ).
  7. Нейтрализаци: 1 литр уһанда 4 грамм сода хэгты. Худхаад, арһаяа зөөлэрүүлхын тула 3-4 сагай туршада энэ раствор соо байлгаха.  Энээниие хээгүйдэ арһан хахарха, муу болохо.
  8. Арһаяа тоһодохо эдеэн: 50 грамм АИ 12 тоһон, 1 томо халбага привацел, 50 мг скипидар, 1 бага халбага сахар. Бүгэдынь худхаад, 1 литр бусалжа байһан уһа нэмээд, һайн худхаха. Сайхан һүнэй үнгэтэй болоһон энэ эдеэгээ арһандаа биирээр түрхихэ. Эдеэ һайса оруулһан арһа элдэхэдэ бэлэн.
  9. Арһаяа хатаахадаа тойруулан татаха хэрэгтэй.

Арһа элдэлгээр асуудал байбал, Сультим ламада хандагты: 8 (924) 657-53-00  

Арһаар юумэ бүтээхэ гээшэ урматай ажал. Гэртээ элдэһэн арһаараа басагаднай элдэб зүйлнүүдые бүтээжэ, оёдолой онол аргануудтай танилсадаг. Ажалдаа хэрэглэхэ арһа, утаһа, зүү, хурабша г.м. абаад ерэхэ хэрэгтэй. Энэ ажал иимэ оноонуудаар сэгнэгдэхэ: арһа гараараа элдэлгэ – 10 оноо хүрэтэр, бэлэн арһа (худалдаанай) асарбал, 0 оноо абахат; оёдол – 5 оноо. Урда наадануудта дүүргээгүй ажалнуудаа – оёжо байһан арһан дэгэлнүүдээ заабол абаад ерэгты.

б) Модон дархан. 19-дэхи наадамда «Уран дархан» гэһэн урилдаанда гунгарбаа дархалаад асарха. Гунгарбаатнай хэмжүүрээрээ гэртээ тахихаар байха ёһотой.

в) Уран баримал. Үгтэһэн зураг хараад, гэртээ урлаад асарха. Гэртээ хэһэн хүдэлмэритнай сэгнэгдэхэ! Урилдаанда ерэхэдэтнай иимэрхүү түхэлэй ондоо даабари үгтэхэ, тиимэһээ уран барималшадта хоер хүдэлмэриин дунда оноо табигдаха болоно.

Зураг “Эбтэй дүрбэн”  «Эвтэй дөрвөн амьтан» гээд олон зурагуудые эндэ http://ehehelen.ru/ebtej-durben-amitan-gehen-ulgerte-zheshee-zuraguud/ өөһэдөө харахадатнай болохо.

II ШАТА

БУДДЫН ШАЖАН ТУХАЙ. Хамба Ламын шан абалгын тэмсээн

Дэлхэйн гайхал боложо, буддын шажанай гүн шанарта удхые хизааргүй үндэртэ үргэжэ шадаһан 12-дугаар Бандида Хамба лама Даша-Доржо Этигэлов 2008 онһоо хойшо онсо саадын аргаар чойнжин лама Бимба Доржиевтай харилсан, дээдын номнол дамжуулна. Этигэл Хамбын сургаал  http://ehehelen.ru/hamba-lamyn-shan-abalgyn-temseen-xix-naadam/

Шагналга тухай

1, 2, 3-дахи һуури эзэлһэн һурагшадай бүлэгүүдтэ ба тэдэниие бэлдэһэн багшанартань диплом болон мүнгэн шан (30 мянга, 20 мянга, 10 мянган түхэриг) мүн тусхай бэлэгүүд барюулагдаха.

 

ХЭРЭГЛЭХЭ НОМ ЗОХЁОЛ

С.Д. Бабуев, Ц.Ц. Бальжинимаева. «Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи»;

«Буряад хэлэн» гэһэн сахим һураха бэшэгэй «Ёһо заншал», «Буряад арад», «Эхэ нютаг» гэhэн бүлэгүүд;

«Учение Пандито Хамба Ламы Д.Д.Этигэлова», 2016, 2017;

«Буддаадын шажанай үгын тайлбари толи» 2016;

«Буряад үнэн» һонин болон бусад сонин, сэтгүүл ба номууд;

Ц. Б. Будаев «Оньһон үгэ оншотой» У-Ү., 1988

И. Мадасон «Буряад арадай оньһон, хошоо үгэнүүд», У-Ү, 1960

Замбалова Татьяна «Табан хушуу мал»;

Галдан Ленхобоев «Ашатын һайхан заяан»;

Лодон Линховоин «Лодон багшын дэбтэрһээ»;

Сүлжээндэ ороод, фейсбук холбоондо Хамба лама Дамба Аюшеевэй хуудаһа хараха;

http://ehehelen.ru

 

Ямар нэгэн асуудалай гарабал, аймагайнгаа шэрээтэ ламанарта, мүн энэ сахим хаягаар хандажа болохо: exexelen@gmail.com Я. Ц. Ивахиновагай гар утас: +7 951 636 9069

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха


  • 0

Хүндэтэ багшанар!

Таанарые 6 һарын 24-25-да Ивалгын дасанда үнгэргэгдэхэ XII Бандида Хамба лама Даша-Доржо Этигиловта зорюулагдаһан уласхоорондын  конференцидэ  уринабди.

Бимба ламаар дамжан ерэhэн Этигэл хамбын сургаал тайлбарилан шэнжэлжэ, һургаалнуудай гүн удха дээрэ бодомжолон ойлгохо, тайлбарилха гээшэ шухала. Буряад хэлэн дээрээ энэ сэдэбээр бодомжолхо хүсэлтэйшүүлэй  тусхай секци байгуулагдахань.

«Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн наадамуудта  Этигэл хамбын һургаалнуудые сээжээр  мэдэхэ, һургаал заабаринуудайнь удха хүсэлдүүлэн хэлэхэ гэһэн даабаринууд үгтэжэ байгаа, саашадаашье үргэлжэлхэ. Тиимэһээ  энэ конфренцидэ хабаадажа, энэ сэдэбээр мэдэсээ үргэдхэхэ, сэдьхэлээ баяжуулхаяа сугларая. «Эхэ хэлэн – манай баялиг» наадамда  ябажа байдаг багшанар заатагүй булта ерэжэ, һанамжа бодолнуудаараа хубаалсахыетнай уринабди. Конференцидэ оролсохоёо Дымбрыл багшада энэ утаһаар мэдүүлэгты: 8 924 658 3985

 

«Даша Чойнхорлин» Ехэ һургуулиин ректор    Гэбшэ Дымбрыл Дашибалданов

 

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха


  • 0

Хүндэтэ һурагшад!

12-дохи «Эхэ хэлэн-манай баялиг»наадамай  телевизионно  шатын блиц-урилдаанда техническэ талаһаа алдуу гаргагдаһанай ушараар  хэдэн  командын  гэшүүдтэ харюугайнь саг  дутуу үгтөө. Алдуу  тэрэ сагтаа обёорогдожо, харюунуудтань    5-5 оноонууд нэмэгдээ гэжэ мэдүүлнэбди. Таагүй алдуугайнгаа түлөө хүлисэл гуйнабди.

2017-2018 һуралсалай жэлэй хугасаада үнгэрхэ наадамайнгаа даабаринуудта ямар шэнэ шэглэл, даабаринуудые оруулхаар бэ гэжэ һанамжануудаа бэшэхыетнай уряалнабди.

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха


  • 0

«ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ» ГЭҺЭН ИВАЛГЫН ДАСАНДА ҮНГЭРҺЭН XVIII УРИЛДААНАЙ ДҮНГҮҮД

Ивалгын дасанда үнгэржэ байдаг буряад хэлэнэй  заншалта мүрысөөнүүдэй ээлжээтэ наадан 2017 оной табан һарын 26-да дасанайнгаа Ехэ һургуулиин үрөөнүүд болон танхимууд соо үнгэржэ, хойто үдэрынь, табан һарын 27-до, Буряадай сэнхир дэлгэстэ үргэлжэлбэ.

Буддын шажанай заншалта Сангхын дурадхалаар «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн hургуулинууд хоорондын мүрысөөн үнгэрбэ. Энэл мүрысөөнэй үргэлжэлэл хойто үдэрынь, мүн лэ заншалта ёһоороо, отог нютагуудаараа хубааран, 6 бүлэг болоод, Буряадай Гүрэнэй сэнхир дэлгэсэй сэхэ дамжуулгада хоёр сагай туршада мүн лэ мүрысэжэ хабаадалсаа. (11 сагһаа 13 саг болотор).

Энэ ехэ хэмжээ ябуулгын зорилгонуудые богони тэдыгээр һануулан хэлэбэл иимэ:

= Буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлөөхэ, хэлэнэй нютаг аялган дээрэ харилсаха оршон байдалые дэмжэхэ;

= Хүүгэд, залуушуулые буряад хэлэ үзэхэдэнь урмашуулан дэмжэжэ, түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, урлал, түүхые саашань арьбадхан болбосоруулха хүсэл түрүүлжэ, түрэл арадай баялиг болохо эжы, абынгаа хэлэ хүндэлэн үргэжэ һургаха.

 Энэ удаа Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман эбээн тэдхэжэ оролсоод, шагналай болон бусад гаргашануудые бэе дээрээ даажа абаа.

Эхилээд үдэрэй туршада нэрлэгдэһэн заабаринуудаар үнгэрһэн мүрысөөнүүд ямар дүнтэй гараа юм гэжэ хараябди:

ХОЁР ХЭЛЭ ТЭГШЭ МЭДЭЕ!

I ҺУУРИ Раднаева Алтана, Хориин аймагай Ааланай дунда һургуули

II ҺУУРИ   Актинова Мэдэгма, Ивалгын аймагай Ивалгын дунда һургуули

III ҺУУРИ Цыбикжапова Настя, Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда һургуули

 

БЛИЦ-УРИЛДААН «Мэдэжэ ябаха ойлгосонууд»

I ҺУУРИ Ракшаева Намжила, Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимнази

II ҺУУРИ Цыбикжапова Настя, Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда һургуули

III ҺУУРИ Бурунова Алтана, Бэсүүрэй  аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг

 

УРАН БЭЛИГТЭЙ, УЛЬГАМ ХЭЛЭТЭЙ

I ҺУУРИ Пурбуев Энхэ, Ивалгын аймагай Ивалгын дунда һургуули

II ҺУУРИ   Буянтуева Дари, Хориин аймагай Ааланай дунда һургуули

III ҺУУРИ Доржиева Долгор, Хурамхаанай аймагай Гааргын дунда һургуули

 

ЭЖЫНЭРЭЙ ЭРХИЛДЭГ АЖАЛ ЭРХИМ БАСАГАД ХАЛАН АБАНА

I ҺУУРИ  Гатапова Сагаан-Дари, Хурамхаанай аймагай Гааргын дунда һургуули

II ҺУУРИ   Намсараева Намсалма, Хориин аймагай Ааланай дунда һургуули

III ҺУУРИ Гергенова Ксения, Түнхэнэй  аймагай Тоорын дундa hургуули

 

ШЭРЭ, БИИРЫН УДХА ЕХЭ

I ҺУУРИ Дайндаров Барас, Бэсүүрэй  аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг

II ҺУУРИ   Шагдарова Айдана, Хориин аймагай Ааланай дунда һургуули

III ҺУУРИ Янданов Амгалан, Түнхэнэй  аймагай Тоорын дундa hургуули

 

ЭТИГЭЛ ХАМБАДАА ЗАЛЬБАРАЛ, ДОНШУУР МААНИ,

САГААН ДАРА ЭХЫН МАГТААЛ

I ҺУУРИ  Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда һургуулиин «Урагшаа» бүлэг

II ҺУУРИ   Хурамхаанай аймагай Гааргын дунда һургуули

III ҺУУРИ Сэлэнгын аймагай  Харганаагай дунда һургуули

 

УРАН ГАРТАН

I ҺУУРИ Гатапова Сагаан-Дари, Хурамхаанай аймагай Гааргын дунда һургуули

II ҺУУРИ Дармаева Лена, Бэсүүрэй  аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг

III ҺУУРИ Балданова Виктория, Сэлэнгын аймагай  Харганаагай дунда һургуули

 

УРАН ДАРХАН

I ҺУУРИ Дашиев Галсан, Зэдын аймагай Дээдэ-Ториин дунда һургуули

II ҺУУРИ   Бадмаев Заято, Бэсүүрэй  аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг

III ҺУУРИ Цыденов Алдар, Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда һургуули

 

УРАН БАРИМАЛ

I ҺУУРИ Цыдыпова Катияни, Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимнази

II ҺУУРИ   Сандыков Мэргэн, Буряад Уласай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат

III ҺУУРИ Бальжинимаев Цэбэк, Мухаршэбэрэй аймагай Галтайн дунда һургуули

 

ХАМБА ЛАМЫН ШАН АБАЛГЫН ТЭМСЭЭН

I ҺУУРИ Буянтуева Аяна, Хориин аймагай Ааланай дунда һургуули

II ҺУУРИ   Аранжапова Ирина, Улаан-Сүхэ аймагай Шаргалжанай дунда һургуули

III ҺУУРИ Самбуев Норбо, Ивалгын аймагай Ивалгын дунда һургуули

 

 

ҺУРГУУЛИНУУДАЙ ХООРОНДЫН ҺУУРИНУУД:

1 Хориин аймагай Ааланай дунда һургуули 101,23
2 Бэсүүрэй  аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг 100,8
3 Хурамхаанай аймагай Гааргын дунда һургуули 95,1
4 Улаан-Сүхэ аймагай Шаргалжанай дунда һургуули 91,45
5 Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда һургуулиин «Урагшаа» бүлэг 90,25
6 Ивалгын аймагай Ивалгын дунда һургуули 89,9
7 Сэлэнгын аймагай  Ноёхоной дунда һургуули 89,25
8 Зэдын аймагай Доодо-Бургалтайн дунда һургуули 86,4
9 Сэлэнгын аймагай  Харганаагай дунда һургуули 84,6
10 Улаан-Үдэ хотын 54-дэхи дунда һургуулиин «Дүхэриг» бүлэг 83,28
11 Буряад Уласай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат 82,75
12 Хэжэнгын аймагай Хэжэнгын дунда һургуулиин «Жэмбүүр» бүлэг 82,2
13 Зэдын аймагай Цагаатайн дунда һургуули 81,45
14 Сэлэнгын аймагай  Жаргалантын дунда һургуули 79,25
15 Түнхэнэй  аймагай Тоорын дундa hургуули 79
16 Хяагтын аймагай Ехэ-Нугын дунда һургуули 77,4
17 Хяагтын аймагай Алтайн дунда һургуули 76,3
18 Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи Буряад гимнази 74,9
19 Мухаршэбэрэй аймагай Галтайн дунда һургуули 72,15
20 Хяагтын аймагай Мөөрөөшын дунда һургуули 68,4
21 Баргажанай аймагай Хилганын дунда һургуули 67,2
22 Улаан-Үдэ хотын һургуулинуудай нэгэдэмэл «Тэрэнги» бүлэг 63,8
23 Ивалгын аймагай Доодо-Ивалгын дунда һургуули 63,7
24 Улаан-Үдэ хотын 54-дэхи дунда һургуулиин «Жаргалтай бүлэ» бүлэг 58,3
25 Ивалгын аймагай Гэльбэрын дунда һургуули 54,9
26 Ивалгын аймагай Оронгын дунда һургуули 54,2
27 Сэлэнгын аймагай Загастайн дундa hургуули 51,1
28 Зэдын аймагай Дэрэстэйн дунда һургуули 49,2
29 Ивалгын аймагай Һужаагай дунда һургуули 49,1
30 Зэдын аймагай Дээдэ-Ториин дунда һургуули 45,9
31 Улаан-Үдэ хотын 54-дэхи дунда һургуулиин «Бага дүхэриг» бүлэг 42,4
32 Ивалгын аймагай Дээдэ-Ивалгын дунда һургуули 36,45
33 Яруунын аймагай Иисэнгын дунда һургуули 28
34 Ивалгын аймагай Гүрэльбын дунда һургуули 14,5

Табан һарын 27-до Буряадай сэнхир дэлгэс дээрэ наадан үргэлжэлжэ, эндэ хабаадаһан бүлэгүүд иимэ һууринуудта гараа:

 

       1 һуури Хори буряадуудай бүлэг                                         – 56,0 оноо

       2 һуури Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг буряадуудай бүлэг        – 55,5 оноо

       3 һуури Баргажан буряадуудай бүлэг                                 – 54,5 оноо

4 һуури Сэлэнгын буряадуудай бүлэг                                 – 54,0 оноо

5 һуури Эрхүү-Ивалга буряадуудай бүлэг                          – 52,7 оноо

6 һуури Хонгоодор буряадуудай бүлэг                                – 44,7 оноо

 

Тодорхой хүсэнэгтэ үгтэнэ: itog 18

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха


  • 0

Хүндэтэ һурагшад, багшанар! Танай табиһан асуудалнуудта харюунууд

— Оршуулһан  хүдэлмэринүүдээ  абаад ерэхэт.  Жюридэ өөһэдөө шэлээд, нэгэ оршуулгаяа уранаар хөөрэжэ үгэхэт.

— Үгтэһэн 130 блиц-асуудалнуудта урда наадамуудай үшөө 10 асуудалнууд нэмэгдэхэ.  Финалда орогшодтнай  2 минутын туршада ами аминдаа  асуудалда харюусаха (үгтэһэн саг соо хэн олон зүб харюу үгэнэб гэһэн урилдаан)

— «Дуулаһан-шэхэндэ….» гэһэн урилдаандаа  хошон, хүхюун зугаа дэлгэхэт, тиихэдээ заатагүй  радиодо дамжуулга хэжэ байнабди гэжэ һанаад хөөрөөрэйгты  (хандалга, мэндэшэлэлгэ, хаанаһаа дамжуулга ябанаб, хэн хөөрэнэб, баярай үгэ … өөрын онсолиг оруулха гэжэ оролдогты даа)

— Зурагаар хөөрөө хэхэдээ, хэн уран зураашын хүдэлмэри абаабта, юундэ, юугээрээ анхарал татааб … гэжэ тон тобшоор мэдээ үгөө һаатнай, һайн байгаа гү?

— Шэнжэлэлгын хүдэлмэри хэхыетнай сэдэбүүд үгтөө. Эндэ заатагүй  хэнэй номдо хандаһанаа, хэнтэй хөөрэлдэжэ, энэ мэдэсэ абаһанаа тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Тобшоор хэлэбэл, шэнжэлэлгын хүдэлмэриин түхэл алдахагүй гэжэ оролдогты

— Хамба ламын тэмсээндэ ехэнхи асуудалнууд  Этигэл хамбын һургаалнуудаар байха

—  оёдолоо дүүргэһэн басагад  сүлөөтэй байха, дефилеэдэ хабаадахаа бэлдэхэ, бэшэмнай хэжэ байһан ажалаа дүүргэхэ

— «Уран баримал» шэглэлээр хүдэлхэ һурагшадай   гэртээ хэһэн хүдэлмэри сэгнэгдэхэгүй

— Уран дархашуул  бүтээл тухайгаа хөөрэхэ, ажалайнгаа удха, һубарил  тухай сүлөө хэлэхэ аргатай байха

— Жэлэйнгээ дүн гаргаһан ехэ наадамдаа олоороо ерэхэ гэжэ хүлеэхэбди таанадаа

 

Социальна сетьнүүд соо хубаалдаха


Манай һонинууд тухай бэшэгүүдые абажа байгты!